
Qass_„L X724 ( 
Book _ 



COFIANT, 



PREGETHAU, A BARDDONIAETH 



Y DIWEDDAE 



BARCH. T. PIERCE, LIVERPOOL; 



PAKCH. H. E. THOMAS, 

BIEKENHEAD. 



LIVEKPOOLr AEGEAEEWYD GAN THOMAS LLOYD, 

TITHEEAKN STEEET. 



IBXtxgq 



In Exchange 
The Nat. Libr'y of Wales 
Aug. 1928 



AT Y DARLLENYDD, 



AmcenAIS wneyd y Cofiant nior fyr a cbryno ag y galhvn, er mwyn 
xhoi y Pregetliau a'r Farddoniaetb i mewn. Diau y buasai yn dda 
gan lawer ei gael yn gynt, ond nid oedd modd i mi "vraeyd, a 
ebredwyf fod peth mantais Avedi ei gyraedd trwy yr oediad. Dylai 
esgeulustra Mr. Pieece yn cadw cofnodion o'i fywyd, fod yn 
rhybydd i'r rhai y byddai eu Cofiant o ddyddordeb ac addysg i'r 
byd. Dymunaf gydnabod yn y modd mnvyaf diolcbgar y lliaws 
Cyfeillion a roisant bob cymbortb i mi gasglu y defnyddiau, ac 
yr -wyf yn gadael ar y rbai oeddynt yn adnabod fy amvyl dad 
y'nghyfraith oreu i fainu am gywirdeb y Cofiant. Bu llawer, ac 
rnae cryn nifer eto o'i Bregethau goreu ar wasgar, y rbai pe eu 
cesglid gyda'r gweddill Barddoniaetb, a alien t -vraeyd Ail Gyfiol 
wertbfawr. 

Gwelir oddiwrth restr y Tanysgrifwyr am hvyddiant yr antur- 
aetb, ac y mae genyf addewid y gwertbir Uawer mewn ardaloedd 
na ddaetb dim emvau oddiyno. 

Bydd yn rbwydd iawn i'r cyfarwydd ddiwygio yr ycbydig 
wallau argraffyddol sydd yn y Gyfrol. 

Gan ddiolcb am bob cymbortb, a dymuno am bob llwydd a 

benditb, 

Y gorpbwysaf, &c, 

H. E. THOMAS, 

50, Exmoeth Street, Birkenhead, 

Mehefin 28ain, 1804. 



CYNHWYSIAD. 



COFIANT, 



TUDAL. 

Pen. I. Prif helyntion ei 
Fywyd Boreuol 5 

Pen. II. Ei Fywyd a'i lafur 
Gweinidogaethol . . . . 17 

Pen. II. (Parhad) .. .. 29 



TUBAL. 

Pen. III. Ei Noclwedd fel 

Dyn, Gweinidog, ac Awdwr 38 

Llinellau Coffadwriaethol . . 51 

Beddargraff 56 



PREGETHAU. 



Peeg. I. Ein byr ysgafn 
gystudd ni 

Peeg. II. Nodded ac arwein- 
iad Duw yn ddiogelwch i'r 
Ieuengctyd 

Peeg. III. Y pwys o iawn 
bleidleisio yn yr ymdrechfa 
fawr rhwng yr Arglwydd 
a Baal 

Peeg. IV. Etholedigaeth Gras 

Peeg. V. Esgeuluso cyd- 
gynnulliad 

Peeg. VI. Anfeidrol rinwedd 
aberth y Groes 



62 



i)0 

69 

71 
71 

74 



Peeg. VII. Galwad ar Sion i 
Ddeffroi 

Peeg. VIII. Y gwr ar y march 
gwyn 

Peeg. IX. Gogoniant a di- 
gonolrwydd trefn gras yn 
ngwyneb trueni dyn fel 
pechadur 

Peeg. X. Yr henbobl.. .. 

Peeg. XI. Gogoniant ac ar- 
dderchawgrwydd eglwys Dduw 
yn y dyddiau diweddaf . . 

Peeg. XII. Cysylltiad bywyd 
duwiol a manv dedwydd . . 



78 



79 



97 



BAEDDON1AETH. 



Mawrnad Dewi Wyn o Eifion 101 
Haman a Mordecai . . . . 121 
Galareb am y diweddar Barch. 

J. Breeze 137 

MarwnadyParch.J. P.Davies 148 

Cywydd i'r Goleudy . . . . 175 

Eto ILynlleifiad .. .. 162 

Eto Hiraeth am J. Eoberts 175 

EtoMyfyrdodmewncystudd 176 

Nodweddiad a marwolaeth y 

Pareb. W. Williams, Wern 182 
Y Parch. E. Evans .. ..183 
Esgyniad Elias i'r nef . . . . 184 
Caniadau Coffadwriaethol am 

Mr. D. Bees, Liverpool . . 185 

Mrs. Thomas, Liverpool . . 186 

Mrs. Davies, Pontypridd .. 187 

Elizabeth merch v Parch. D. 

Price .. . . ". 189 



Baban y Parch. J. E 189 

Mab y Parch. W. Eoberts, 

Tredegar 189 

Dau fab y Parch. 11. Jones, 

Tredegar 189 

Tbomas.mab Mr. Jones, Duke 

Street, Manchester . . . . 190 
Mrs. Evans, priod y Parch. 

D. Evans 190 

Y Parch. W. Williams, Llan- 
deilo 191 

Y Parch. E.Eowlands,Henryd 195 
Beddergryfi .. .. 198—203 
Englynion Anerchiadol 203 — 213 
Caniadau Ehydd .. 203—213 

Pennillion 222—226 

Anthemau 227—228 

Englynion amrywiaethol22S— 232 



COFIANT. 



PEN. I. 

PRIF HELYNTION EI FYWYD BOREUOL. 

Ganwyd Thomas Pierce, yn ol y cyfrif a dderbyniodd oddi- 
wrth ei dad, ac yn ol yr achres a godasom o Fibl Teuluaidd 
rhai o'i berthynasau yn Ninbych, ar y 24ain o Fai, 1801. 
Deallwn oddiwrth dyst-ysgrif a gawsom oddiwrth y Parch. 
G. Griffiths, Periglor Machynlleth, i un o'r enw Thomas, 
plentyn i'r un rhieni, gael ei eni ar y 15 fed o Ebrill 1797, 
a'i fedyddio gan y Parch. J. Hughes, ar yr 17eg. Yr unig 
ffordd y gallwn gysoni hyn yw i'r plentyn hwnw farw yn 
fuan, yr hyn nad yw yn anhebygol, gan y gwelir ei fod yn 
cael ei fedyddio yn mhen y deuddydd ar ol ei eni ; ac y 
mae Mr. Davies, Catherine Street, Liverpool, yn lied gofio i 
wrthddrych y Cofiant ddyweyd ar ryw achlysur ei fod yr 
ail Thomas yn y teulu. Felly ni a allwn gymeryd yn lied 
ddibetrus y dyddiad a roddasom o'i enedigaeth. Nid ydym 
yn gwybod nemawr am ei rieni, na pha bryd y symudasant 
o Fachynlleth i Ddinbych, ac nid ydym yn sicr iawn yn 
mha un o'r ddwy dref y ganwyd ef, ond tybiwn yn gryf mai 
yn yr olaf, o'r hyn leiaf, os na anwyd ef yn Ninbych, yr 
oedd yno yn faban. Enwau ei rieni oeddynt William ac 
Eleanor Pierce. Crydd oedd ei dad wrth ei gelfyddyd. 
Bu yn briod yn flaenorol ag un Jane Evans, a chawsant dri 
o feibion, sef John, "William, a Nathaniel. Priododd dra- 
chefn ag un Eleanor Giles, a bu iddynt dri o blant, Jane, 
Thomas, a Margaret. Yr oedd ei dad yn ol tystiolaeth y 



6 COFIANT. 

rhai a'i hadwaenai yn Machynlleth a Dinbych, yn ddyn call 
a gwybodus uwchlaw y cyifredin o lawer yn ei ddydd, ac yn 
Tmneillduwr ac Annibynwr selog o farn. Ofnai Uawer 
ergydion trymion yr hen William Pierce mewn ymddiddan 
a dadl ar y pyngciau hyn. Yr oedd yn un o Drustees hen 
Gapel Machynlleth. Dywedai Caledfryn iddo gly wed ei dad 
yn dyweyd am dano ei fod yn un o'r hen ddynion mwyaf 
certain yn y byd, (gair y Gogledd am ddyn gonest a siwr i'w 
air.) Gallwn gymeryd barn Siopwr gan yr hwn yr oedd yn 
cael ei goelio o wythnos i wythnos fel un lied gywir ar y 
mater hyn. Tipyn o beth ydyw diangc rhag condemniad y 
Siopwr. Ond ymddengys ei fed yn dueddol i ymollwng 
gyda chwmni, ac felly colli ei le yn yr eglwys beunydd. 
Bu farw yr hen wreigan ar y 29ain o Ionawr 1827, a chladd- 
wyd hi yn mynwent yr Eglwys Wen, lie y gorwedda llu o 
enwogion Dyffryn Clwyd. Bu yr hen wr byw ar ol hyn 
am lawer o flynyddoedd ; nis gwyddom yn iawn faint, ond 
deallwn iddo fyned yn ol i'w wlad enedigol i orphen ei 
ddyddiau. Y mae llawer o'r perthynasau wedi bod er's 
degau o flynyddoedd hyd heddyw yn lied gyhoeddus gyda 
chrefydd, yn mysg y Methodistiaid Calfinaidd a'r Annibyn- 
wyr, yn Sir Drefaldwyn. Dyna hen deulu Aberyfelin a 
fuont yn garedig iawn i achos crefydd ; a lliaws a allem enwi 
yn ardal Llanbrynmair, yn enwedig Mrs. Jones, Bryngwyn, 
cyfnither i Mr. Pierce, yr hon sydd eto yn fyw, na fu yn y 
byd ei pharotach i lettya pregethwyr, ac i weini er eu cysur. 
Un o'r un teulu ac o'r un ysbryd yw Mrs. Jones, Plasbach, 
a llawer ereill nad ydym yn awr yn gallu cofio eu henwau, 
oddieithr Robert, a John Jones, meibion Mrs, Jones, Br} T n- 
gwyn. Meibion i gyfnither arall i Mr. Pierce yw y Gwein- 
idogion dysgedig a defnyddiol hyny y Parchedigion Evan 
Lewis, B.A., F.R.G.S., F.E.S., Accrington ; a Richard Lewis, 
Lowestoft. Y mae Mr. Pierce, North John Street, Liverpool, 



COFIANT. 7 

ac ereill, nid ydym yn gwybod eu henwau yn ddigon manw], 
o'r un teulu. 

Yr oedd yn adeg derfysglyd iawn ar y byd pan yr oedd 
Mr. Pierce yn cael ei fagu, a phob peth yn hynod ddrud. 
'• Amser Boni" oedd hi, fel y gelwid y blynyddoedd y bu 
Buonaparte, archanturiaethwr ac ymyrwr ei oes yn terfysgu 
yn Europe. Gelwid am filwyr o bob parth i'r fyddin a'r 
llynges am bedair ar ddeg o flynyddoedd beth bynag ar ol 
ei enedigaeth, hyd frwydr Waterloo yn 1S15. Aeth llawer 
iawn o fechgyn Cymru allan, ac yn eu mysg ei frawd John. 
Clywodd lawer o son yn ngweithdy ei dad am Buonaparte, 
Nelson, a "Wellington, ac am orchestion regiment John. 
Trwy ddylanwad cyffrous yr ysbryd rhyfelgar oedd yn y 
wlad yr oedd hudoliaethau cryfion o flaen y bobl ieuaingc. 
ac yr oedd llawer yn Ninbych yn tyfu i fynu yn wylltion 
ac annuwiol. Ond gofalodd yr Arglwydd modd bynag am 
ddylanwadau cryfion i wrth-weithio y temtasiynau cynhyr- 
fus hyn. Bu y Parch. Daniel Lloyd, yn Y^einidog ffydd- 
lawn gyda'r Annibynwyr yn Ninbych am ddeg ar hugain o 
flynyddoedd, hyd o fewn blwyddyn i enedigaeth Mr. Pierce, 
a phan oedd yn 7 oed, daeth y Parch. Thomas Powell yno 
yn Weinidog, a bu yno nes yr oedd yn 13 oed. Yn mhen 
rhyw flwyddyn wedi hyn ordeiuiwyd y Parch. Kobert 
Everett yno — Dr. Everett yn awr, Remsen, America, yr hwn 
a barhaodd i lafurio yn galed am wyth mlynedd, pan yr 
ymfudodd i wlad y Gorllewin. Heblaw llafur y Gweinid- 
ogion da hyn i lesoli Dinbych a'r amgylchoedd, yr oedd yr 
Ysgol Sabbothol wedi ei sefydlu er's dwy flynedd ar bym- 
theg cyn ei eni, trwy offerynoliaeth y bythgofiadwy Charles 
o'r Bala. Yn ei flynyddoedd cyntaf ef yr oedd Eglwj'si 
Cymru yn ymddeffroi drwyddynt gyda'r sefydliad daionus 
hwn. Cerddodd y tan o Sir Feirionydd i bob Sir yn y 
Dywysogaeth. Gwrthwynebai rhai personau, ac am bell 
b2 



8 COFIANT. 

eglwys mae yn wir, y rhai oeddynt yn ofni digio y nefoedd 
am dori ar yr hen drefn, ond fel arall yr oedd y mwyafrif. 
Ymgasglai miloedd o blant a phobl mewn oed i ddysgu 
darllen a deall gair Duw bob Sabbotb. Ymdrechodd y 
Gweinidogion ffyddlawn Meistri Powell ac Everett eu goreu 
dros yr Ysgol Sabbothol yn Lon Swan, ac yn mysg y plant 
mwyaf awyddgar am ddysgu yr oedd Thomas bach o Panton- 
Hall. Megid yn Panton-Hall y pryd hyn dri bachgen yn 
ymyl eu gilydd, fel mewn tri ongl, a droisant allan yn enwog 
yn eglwys Dduw, sef y Parchedigion Thomas Davies, Seion, 
Abertawe, wedi hyny Pentre Estyll ; William Caledfryn 
Williams, Groeswen; a gwrthddrych y Cofiant. Cyd- 
chwareuodd Caledfryn ac yntau lawer a'u gilydd pan yn 
blant, fel y dywed y Bardd athrylithgar hwnw yn ei Alareb 
ar ei ol : — 

"Cofio 'r wyf am ddyddiau 'n rnaboed, 

Pan chwareuem gynt ein dau, 

Heb un gofal yn ein llethu, 

Heb un tristwch i'n pruddhau ; 

Pan y dringem furiau 'r Castell, 

Yr ymwibiem tua'r Fron 

Ac y rhodiem drwy 'r Glasmedw, 

Heb fawr eisiau cymhorth Son." 

Nid oedd y fath fanteision addysg ddyddiol yn ei amser 
ef ag sydd yn Ninbych y dyddiau yma, ond cafodd ef gym- 
maint o ysgol a nemawr o neb yn yr un amgylchiadau. Y 
mae yn debyg mai gyda un Isaac James, y bu fwyaf, hen 
glochydd oedd yn cadw ysgol yn ei dy yn Stryt Henllan. 
Gwnaeth llawer clochydd fwy o wasanaeth i'r byd trwy 
gadw ysgol nag a wnaeth degau o iiceriaid ac esgobion o ran 
hyny trwy eu pregethau sychion di-efengyl. Bu gwasan- 
aeth y clochydd modd bynag yn fwy bendithiol iddo ef na 
llafur Esgob Llanelwy oedd mor agos ato, ac na phob un 
arall dano yn ei esgobaeth. Gan nad faint oedd diffygion 



COFIANT. 9 

yr hen glochydd dysgodd iddo ddarllen, ysgrifenu, a rhifo, 
ac yn enwedig rhifo. Gorfu iddo adael ei ysgol yn weddol 
gynhar i fyned at ei dad i ddysgu celfyddyd. Yr oedd ei 
dad ef fel llawer tad arall yn Nghymru , yn meddwl fod rhoi 
crefft i'r plant yn llawer gwell nag ysgol, a'i grefft ei hun. 
Buasai gadael Thomas heb yr un grefft yn gorphwys yn 
drwm ar ei gydwybod, ond nid oedd tynu Thomas o'r ysgol 
yn peri dim poen iddo. Dysgodd ei grefft yn dda, fel yr 
ystyrid ef yn un o'r rhai goreu yn y dref cyn pen ychydig 
flynyddoedd. 

Parhaodd i wrando yn gyson, ac i ddilyn yr Ysgol Sab- 
bothol am flynyddoedd heb roi ei hunan i eglwys Dduw. 
Yr oedd yn hoff iawn o siarad am bethau crefydd, ac o 
ganlyn dynion ieuaingc darllengar a myfyrgar. Dywed 
<3aledfryn am hyn eto yn ei Alareb : — 

" Cydfeirniadem y pregetliau, 
Hoffem dramwy llwybrau 'r gan : 
Aera o ffordd cyfoedion gwylltion, 
Beunydd byddem ar wahan : 
Tueddiadau at lenyddiaetfr, 
Oedd yn dechreu dan ein bron, 
Er ein bod, fel plant yr ardal 
Weithiau 'n chwareu 'n ddigon lion." 

Caent fel bechgyn meddylgar ddigon o destynau i ym* 
ddiddan am danynt y blynyddoedd yma. Yr oedd dyfodiad 
y Parchn. Owen Davies, a John Hughes, y rhai a bennod- 
wyd gan y Gynhadledd "Wesleyaidd fel cenhadon i Gymru, 
yn creu cryn gyffro trwy y wlad, ac yn mysg y manau y 
sefydlasant achosion yr oedd Dinbych. Cychwynasant 
gylchgrawn misol, " Yr Eurgrawn" yn 1809, yr hwn sydd 
yn parhau hyd heddyw. Bu yn ddadleu brwd ar en 
hegwyddorion. Yr oedd yr hen Arminiaid oeddynt yn 
Nghymrn rhwng haner cant a thrugain cyn hyny wedi troi 



10 COFIANT. 

yn Undodiaid, fel yr ofnid yn fawr ailddyfodiad y llwyth i'r 
wlad- Agorodd Mr. Thomas Jones, Dinbych, ei fagnelau 
yn eu herbyn, ond ni fynai Mr. O. Davies gael ei ddistewi, 
ac felly yr oedd Dinbych yn brif eisteddfa rhyfel. Nid 
oedd Gweinidogion yr Annibynwyr, y rhai mwyaf cyhoedd- 
us o honynt yn y Gogledd modd bynag, yn hollol gydolygn 
a'r nn o honynt, fel y dechreuwyd dadl fawr rhwng y 
Calfiniaid Cymhedrol, a'r Uchel-Galfiniaid yn 1815, yr hon 
a barhaodd am ugain mlynedd. Daliai Dinbych berthynas 
neillduol a hon hefyd, gan fod Dr. Edward Williams, prif 
amddiffynydd y "System Newydd," yn enedigol oddiyma, a 
Mr. Everett y gweinidog yn bleidiwr selog iddi. Yr oedd 
ef yn un o'r chwech a ysgrifenasant draethodau i'w cyhoeddi 
gyda y llyfr gwerthfawr hwnw gan Mr. Roberts, o Lan- 
brynmair, " Gal wad Ddifrifol ar Ymofynwyr am y Gwir- 
ionedd," yr hwn a ddaeth allan yn 1820. Yn Ninbych 
drachefn yr oedd y prifwrthwynebwr i'r syniadau hyn, sef 
yr hyglod Mr. Thomas Jones. Yn ngwyneb y pethau hyn, 
nis gallai bachgen meddylgar fel Thomas Pierce lai na 
iheimlo dyddordeb yn athrawiaethau crefydd. Clywsom ef 
yn dyweyd y byddai yn darllen pob llyfr a gai ar bob ochr 
i'r ddadl, ac y byddai ef a'i gyfoedion wrthi hyd yn mhell 
yn y nos yn ymddiddan ac yn ymddadleu ar y pyngciau 
hyn. Yr oedd yn ddiwygiad grymus iawn hefyd yn y 
Gogledd o 1815 i 1820, pryd yr ychwanegwyd miloeddat 
yr eglwysi, ond daliodd ef oddiallan, er ei fod yn ymyl y 
drws. Dywedai ei fod wedi meddwl lawer gwaith am fyned 
at grefydd, ond methai a magu digon o benderfyniad i ym- 
adael a chwrani oedd o duedd wahanol. Myned heibio yr 
oedd Sab both ar ol Sabboth o dan weinidogaeth Mr. Everett,, 
heb iddo blygu, a phan yr ymadawodd y gweinidog da hwn 
i'r America, yr oedd yn ei adael ef yn mysg y gwrandawyr I 
Dywedcdd wrth ei gwmni lawer gwaith ei fod am eu gadael 



COFIANT. 11 

ac ymuno ^ chrefydd, ond cyn i'r adeg ddod, galwai rhai o 
honynt gydag ef ac ymollyngai yntau i'w canlyn. 

Gallwn fod yn sicr fod gweled dyn ieuangc call, ffyddlawn 
gyda'r moddion, gofalus am ddyfod i'r Ysgol Sabbothol, a 
medrus fel canwr, yn cadw draw o hyd oddiwrth grefydd yn 
pwyso yn drwm ar feddwi y brodyr. Nis gallai un o honynt 
ddal yn hwy heb fyned ato, sef William Jones, Gilffwrn, yr 
hwn pan y chwalai y gynnulleidfa ar un nos Sabboth, a anel- 
cdd i'w gyfarfod, ac ymaflodd ynddo, gan ofyn yn ddwys iawn 
iddo, " Pa bryd yr wyt ti am dori trwyddi hi Thomas, yr wyt 
ti yn methu byw hebom ni yn hollol onid wyt fy machgen i?" 
Edrychai yn lied syn, ac eto fel pe buasai yn falch ei fod 
wedi gofyn hyn iddo, ac atebai, " Mi ddeuaf gyda chwi nos 
y fory os galwch am danaf William Jone&, deuaf yn wir." 
Cafodd William Jones ei gadw yn lied hir nos Lun cyn 
gallu cychwyn tua'r Capel, a meddyliodd unwaith am beidio 
galw gydag ef yn ol ei addewid, rhag bod yn hwyr yn myned 
i'r Seiat, ond galw a wnaeth hwyr neu beidio. Gwynfyd 
na byddai y rhai sydd yn dyfod yn hwyr i'r moddion oil 
ar neges mor dda. Wedi iddo alw cafodd ef yn gweithio yn 
brysur gyda ei dad. Mor gynted y gwelodd ef, cododd yn 
union ar ei draed, a dywedodd wrtho, " Mi ddeuaf gyda 
chwi y funud yma, Will ; am Jones ; " ac felly yr aeth. 
Mawr oedd y Uawenydd yn y Seiat pan y gwelwyd ef yn 
gwylaidd ganlyn yr hen frawd i fewn, ac yr oedd y nefoedd 
yn llawenhau. Dyma ddechreuad ei yrfa grefyddol. Trueni 
na cheid rawy o j^sbryd William Jones yn ein heglwysi i 
gydweithio a'r weinidogaeth. Derbyniwyd ef j r n gyflawn 
aelod cyn hir gan y Parch. D. Roberts, yn fuan ar ol ei 
ymsefydliad yn Ninbych. Wedi iddo ddyfod i mewn 
dangosodd na ddaeth yno i segura, ac yn wir ni ddisgwyliai 
yr eglwys lai oddiwrth un o'r nodwedd. Daeth yn fuan i 
fod ar y blaen yn yr Ysgol Sabbothol a'r Cyfarfodydd Canu. 



12 COFIANT. 

Ond ni chafodd fod yn hir iawn yn Ninbych ar ol ei 
dderbyn yn aelod. Symudodd i Fanchester i weithio. Yr 
oedd ganddo ef ei fwriad wrth fyned yno, ac yr oedd gan yr 
Arglwydd fel y cawn weled eto. Nid oedd yr un Capel 
Cymraeg gan yr Annibynwyr yn Manchester y pryd hyn. 
Yr oedd teulu o'r Bala, neu yr amgylchoedd, o'r enw 
Joseph ac Ann Griffiths, yn byw yno, i ba rai yr oedd 
pedair o ferched, ac un mab, a'r rhai hyn a ymorolasant am 
ystafeil i gadw gwasanaeth C3 r mraeg. Yr oedd Mr. Griffiths 
ei hun yn gweithio ar hyd yr wythnos yn Staley Bridge, ac 
felly disgynodd ar Mrs. Griffiths a'r plant, a dwy wraig 
ffyddlawn arall, i wneyd yr holl baratoadau gofynol i sicrhau 
lie i addoli. Yn St. James Street yr oedd yr ystafeil hono. 
Wedi gwneyd y peth yn adnabyddus i'r Cymry, daeth am- 
rai yn nghyd. Ond nid hir y cawsant aros yn yr ystafeil 
hon gan ar fod y meistr tir ei heisiau. Symudasant oddiyno 
i'r Cloth Hall, a dyma He yr oeddynt pan yr aeth Mr Pierce 
i'r dref. Dywed cyfaill mewn llythyr atom am dano fel 

hyn : — 

" Yr oedd Mr. Pierce yn un o gefnogwyr cyntaf yr achos 
Annibynol Cynireig yn y dref hon. Yr oedd yn hynod o ffyddlawn a 
defnyddiol gyda'r gwaith yn ei holl ranau, ac yn enwedig gyda'r Canu 
a'r Ysgol Sabbothol, yr hyn oedd yn gymhorth i'r achos yn ei wendid. 
Yr oedd yn byw gyda rhyw wraig weddw yn Mill Street, ac yr oedd dau 
o aelodau y Trefnyddion Calfinaidd yn Cooper Street yn cydweithio ag 
ef. Yn fuan dechreuodd gadw cwrnniaeth gydag Ann, merch henaf 
Mr. Joseph Griffiths, a phriodwyd hwy cyn hir yn yr Hen Eglwys. 
Ei hoedran hi ar y pryd oedd 19eg. Buont yn byw yn y dref hon am 
oddeutu deg mis, pan y collodd hi ei hiechyd, a gorfu iddynt fyned i 
Ddinbych i gael cyfnewid yr awyr. Nid oedd yr awyr yno ychwaith 
yn cyd-daro a hi, ac felly daethant yn ol, ond ni bu hi byw ond I5eg 
niwrnod ar ol eu dychweliad. Claddwyd hi yn Nghladdfa Eusholme 
Eoad ; gweinyddwyd ar yr achlysur gan y Parch. John Griffiths, y 
gweinidog yma y pryd hyny, ond sydd yn awr yn Mynydd Buckley er's 
blynyddoedd. Felly dyma ef yn wr gweddw ar ol bod yn briod 15eg 
mis. Aeth yn union ar ol marwolaeth ei wraig yn ol i Ddinbych." 



COFIANT. 13 

Dyma ef yn ol eto yn ei hen dref enedigol, wedi cael 
tipyn o brofiad o'r byd. Nid dim o beth oedd yrnadael a'i 
gartref a'i gyfeillion, a'r eglwys a'i derbyniodd, ac wedi hyny 
priodi a chladdu ei wraig. Nis gallwn lai na gweled Haw 
yr Arglwydd yn ei arwain at y praidd gweiniaid yn Cloth 
Hall. Fel yr oedd Duw yn paratoi Moses pan yn bugeilio 
defaid Jethro i arwain Israel fel praidd trwy yr anialwch, ac 
yn paratoi Dafydd pan yn bugeilio defaid ei dad i fod yn 
frenhin ar Israel, felly yr oedd yr un Duw Rhagluniaeth yn 
paratoi Thomas Pierce pan yn aelod ffyddlawn yn y Cloth 
Hall, Manchester, i fod yn weinidog ar ei eglwys fechan yn 
Greenland Street, Liverpool. Cafodd tra yn Manchester 
oiwg lied gynawn ar brofedigaethau trefydd Seisonig, ac ar 
y gofal anghenrheidiol er gwylio dros y Cymry rhag iddynt 
gilio oddiwrth Dduw a chrefydd eu gwlad. 

Ar ol dychwelyd i Gymru, ac ail gartrefu yn Ninbych, 
aeth am dri mis i Bhuthyn i weithio, at Mr. Edward Jones, 
nn o Ddiaconiaid yr Annibynwyr yn y dref hono, yr hwn a 
ddywed am dano : — " Ni welais neb erioed mwy diwyd yn 
ei alwedigaeth, ond trefnai amser er hyny i gael darllen 
rhyw lyfr buddiol fel yr elai yn mlaen gyda'i orchwyl. Yr 
oedd ei fywyd dichlynaidd yn enyn parch iddo gan ei holl 
gydweithwyr." Yn mysg ei gydweithwyr yr oedd ei gyfaill 
awenyddol T. ab Gwilym, yr hwn hefyd a rydd y dystiol- 
aeth gryfaf am ei symlrwydd a'i ddifrifoldeb fel crefyddwr, 
yn gystal a'i ymroad fel gweithiwr. Dywed : " Yr oedd yn 
un o'r dynion mwyaf gweithgar a diddiogi a welais erioed 
yn fy amser, eto ni welais un dyn mor barod i roddi ei waith 
i lawr er mwyn myned i bob moddion cyhoeddus a chyfrin- 
achol, a hyny bob amser er bod yn brydlon yn yr addoliad." 
Ychwanega am dano : " Yr oedd ganddo bob amser lyfrau 
gydag ef wrth ei waith, ac os byddai rhywbeth yn galw am 
iddo sefyll, byddai un o'r llyfrau hyny yn ei law yn ddioed. 



]4 COFIANT. 

Llawer tro y clywais ef yn dywedyd wrthyf, " Tom, mor 
anhawdd yw rhoi llyfr da o law ar ol dechreu ei ddarllen, 
eto rbaid gwneyd." Dadleuai y ddau yn wresog, amddiffynai 
ef y " System Newydd," a phleidiai ei gyfaill Arminiaeth, 
ond addefa ei gyfaill ei fod yn gwybod am beth yr oedd yn 
siarad, a'i fod yn un o'r rhai tecaf a boneddigeiddiaf a gyfar- 
fyddodd erioed mewn dadl. 

Wedi hyn dychwelodd i Ddinbycb, ac ail-ymaflodd yn ei 
ddyledswyddau crefyddol nes enill hyder ychwanegol ei 
"Weinidog a'r eglwys. Yr oedd yn barod at bob gal wad, yn 
ffyddlawn neillduol gyda'r moddion wythnosol, ac a'i holl 
egni yn gwneyd daioni. " Ni welais i neb erioed yn fwy 
ffyddlawn," meddai yr hen William Jones am dano, ac yn 
wir dyna dystiolaeth pawb a welsom ni yn mhob He yr oedd 
yn adnabyddus. Dewiswyd ef yn Henuriad, a llanwodd y 
swydd yma yn foddhaol iawn. "Wedi hyn, pan y cyflwynai 
yr hen ddechreuwr canu ei swydd i fynu, yn lied annisgwyl- 
iadwy cynhygiwyd ef ar unwaith i gymeryd ei le, ond codai 
Mr. Roberts, y gweinidog. i fynu, a dywedai yn lied ben- 
derfynol na chai ymgymeryd a'r swydd hono. Tybiai yntau 
yn ei wyleidd-dra ei fod wedi gwneyd rhywbeth i dram- 
gwyddo ei Weinidog i'r hwn yr oedd ganddo y parch llwyraf, 
a theimlai ofid dwys, ond eglurodd Mr. Roberts ei amcan yn 
ei wrthwynebu yn hyn trwy ddyweyd, "Y mae gen' i, 
frodyr, waith uwch iddo wneyd, rhaid iddo arfer ei ddawn i 
bregethu yr Efengyl." Os teirnlai 3m bryderus wrth gael ei 
wrthwynebu i fod yn ddechreuwr canu, teirnlai yn fwy 
pryderus wrth gael ei annog i bregethu. Ond galwodd yr 
eglwys ef yn fuan at y gwaith. Oddeutu diwedd y flwyddyn 
1826, ar yr un noson, gwnaeth y bardd clodfawr Caledfryn 
ac yntau brawf ar eu cymhwysder i bregethu, a chafodd yr 
eglwys berffaith foddhad ynddynt, nes yr anogwyd hwy i 
fyned yn mlaen gyda'r sirioldeb mwyaf. Teirnlai ef ar y 



COFIAST. 15 

cyntaf yn wylaidd anarferol, a da iawn oedd ganddo gael 
Thomas Humphreys, y Castell, i'w ganlyn i'w gefnogi ar 
nosweithiau yn yr wythnos pan yn pregethu oddiamgylch. 
Wrth ddyfod o'r Brookhouse y tro cyntaf, gofynai yn bryd- 
erus, "A ddarfu mi gyfeiliorni llawer Thomas Humphreys?" 
"Naddo yn wir," meddai yntau, "ac mi fyddi yn well ti gei 
wel'd y tro nesaf." " O wel da iawn, yr oedd arna' i ofn 
garw cyfeiliorni, mi collais hi yn deg unwaith." Y mae 
llawer un cyffelyb ysbryd i Thomas Humphreys wedi 
gwneyd daioni mawr i rai gweiniaid. Gwir nad yw ond 
anonestrwydd mawr i gefnogi y rhai nad ydynt )'n debyg o 
wneyd dim ond bod yn faich ar yr eglwysi, eto y mae cef- 
nogi y rhai sydd bron ymlethu gan wyleidd-dra yn foddhaol 
iawn gan Dduw. 

Yn ngwanwyn 18*27, aeth Caledfryn ac yntau i daith, a 
thynasant gryn sylwfelpregetbwyr ieuaingc gobeithiol iawn. 
Ar y 4yd d o Fai, y flwyddyn hon, priododd a Mary Roberts, 
merch Hugh ac Eleanor Roberts. Bu Hugh Roberts yn 
flaenor canu am lawer o flynyddoedd yn nghapel Lon Swan, 
ac wedi iddo ef fyned yn rhy hen ymddiriedodd y gwaith 
i'w ddisgybl William Hughes. Bu ef farw, a gadawodd ei 
briod, dwy ferch, a mab, (yr hwn wedi hyn a godwyd i'r 
weinidogaeth, sef y Parch. R. Roberts, East Berghclt,) i alaru 
ar ei ol. Yr oedd Mr. Pierce wedi bod yn daer iawn am 
Mary Roberts cyn myned oddicartref y tro cyntaf, ac mewa 
siomedigaeth am hyn yr aeth i Fanchester. Sicrhai hi yr 
arhosai yn sengl tra y byddai ei mham byw, a chadwodd ei 
gair, bu ei mham farw Galangauaf cyn iddynt briodi. 
Eglurodd y briod as i Mr. Roberts, y gweinidog, paham yr 
oedd mor gyndyn yn erbyn myned i'r Ysgol er pob cais arno. 
Ofnai yn ddiamheu golli gwrthddrych ei serch. Wrth gael 
gwraig fel y profwyd am flynyddoedd, cafodd " ffafr gan yr 
Arglwydd." Ni chymerwn arnom benderfynu pa un a'i 



16 COFIANT. 

gwraig neu ysgol fuasai y goreu iddo ar y prj^d. Wrth golli 
ysgol, gallwn ddyweyd yn ddibetrus iddo gael colled am ei 
oes, fel yr addefai yn fynych, ond gwnaeth ei oreu i wneyd 
i f} 7 nu am y diffyg hwn fel y ceir cyfle i sylwi eto. Yr oedd 
hyn o gysur ganddo beth bynag, nad aeth ar draul yr Enwad 
i Athrofa yn unig er mvyn cael yr emv o hyny heb ddysgu 
nemawr o ddim j-no. 

Aethant i fyw i Stryt Henllan lie ganwyd eu cyntafanedig 
Thomas, wedi hyny symudasant i L6n Swan, bron gyferbyn 
a'r Capel, He y buont hyd nes gadael Dinbych. Yr oedd 
bywoliaeth gysurus iawn arnynt yma trwy ei ddiwydrwydd 
ef mewn rhan, ond yn benaf trwy ei darbodaeth a'i threfnus- 
rwydd hi. Byddai allan agos bob Sabboth yn pregethu, a 
thystiwyd wrthym na bu neb erioed yn fwy ffyddlawn i 
fyned i'r lleoedd gweiniaid, megys y Ithiw, Llansanan, a 
man leoedd ereill oddeutu. Deuai Mr. William Rees, 
y pryd hyny o Lansanan, yn fynych i lawr i'w ty, a mawr 
mor hoff oeddynt o'u gilydd- Buont am daith trwy Fon 
a manau ereill gyda eu gilydd, at yr hon y clywsom ef 
yn cyfeirio lawer gwaith gyda hyfrydwch mawr. Ym- 
sefydlodd Mr. Rees yn Mostyn, a chafodd yntau gynhyg ar 
un neu ddau o fanau yn Mon ac Arfon. Dewisai er mwyn 
y teulu aros lie yr oedd, ond nid felly y bwriadai Rhaglun- 
iaeth iddo. Parhai i ddyfod yn fwy cyhoeddus o hyd, fel y 
gelwid ef nid yn unig ar y Sabboth oddicartref, ond ar yr 
wythnos i Gyfarfodydd. Diau nad oedd yn gwneyd dim 
lies i'w amgylchiadau trwy hyn, ond pregethu oedd ei elfen. 
Adrodda Mr. E. Jones, am un Cyfarfod Nadolig dedwydd 
iawn iddo yn Rhuthyn. »* Yr oedd gwr ieuangc o'r Coleg 
wedi bod yn pregethu gyda ni yn faith a hynod ddifywyd, a 
bron wedi lladd y Cyfarfod, ond gwelwn Mr. Pierce yn 
dyfod trwy y drws yn chwys mawr, ac yn dod yn mlaen at y 
pwlpud, a'r mynud y darfyddodd y Hall, dechreuodd yntau, 



COFIANT. ] 7 

ac ni buom yn hir yn cael ein symud o Greenland oer i'r hin- 
sawdd gynhes, a'r dorf yn synu ac yn gwenu, a pbawb yn 
gwrando gyda bias. Dywedai hen flaenor gyda'r Bedyddwyr 
oedd yn y He wrth fyned allan, — 'Da machgen i, achubaist 
ben y Cyfarfod.'" Galiem feddwl na bydd nn o'i nodwedd 
ef yn hir heb gael gofal eglwys. A dyraa fel y bu. Aeth 
Mr. George Owens, dros yr eglwys fechan oedd yn ym- 
gyfarfod yn Greenland Street, Liverpool, i Mostyn at Mr. 
Rees,.i ofyn caniatad i roi galwad iddo, gwrthodai yntau ar 
bob cyfrif ymadael oddiwrth bobl oedd yn ei garu mor fawr ; 
ond dywedai fod ei gyfaill Thomas Pierce yn bregethwr 
cymeradwy iawn yn Ninbj^ch, ac anogai hwy i anfon ato ef. 
Felly gwnaed. Daeth atynt amrai weithiau, a gwahoddwyd 
ef i lafurio am dymhor yn eu mysg, yr hyn a arweiniodd i'w 
ymsefydliad parhaus yn y lie, ac y mae hyn yn ein dwyn i 
gyfnod arall yn ei hanes. 



PEN. II. 

EI FYWYD A'l LAFUR GWEINIDOGAETHOL. 

Mewn atebiad i wahoddiad eglwys Greenland Street iddo 
ddyfod atynt am dymhor, dechreuodd ar ei lafur ar y Sab- 
both cyntaf o Ionawr, 1832. Nis gwyddom yn iawn pa un 
i'w edmygu fwyaf, a'i gwroldeb yr eglwys fechan o 35 o 
aelodau yn ei alw, neu ei wroldeb ef yn anturio ei gysur ei 



IS COFIANT. 

him a'i deulu yn y fath ie. Gorchest ffydd oedd hi bob 
ochr. Ond ymddengys yr anturiaeth yn fwy o'i du ef, yn 
gymaint ag nad oedd yr alwad ar y cyntaf yn cyrhaedd yn 
mhellach nag am dymhor. Buasai dychwelyd adref i 
Ddinbych heb ymsefydlu yn y lie wedi yr oil, yn siomedig- 
aeth iddo ei hun, ei deulu, a'r eglwys a'r Gweinidog a'i 
cododd. Nid rhyw lawer fuasai yn meddu digon o ffydd i 
ddyfod ar delerau o'r fath. Gallai llawer feddwl fod ei 
bryder am hyn yn ddigon i'w lethu. Nid oes genym yn 
awr ddim ffordd i wybod am ei deimlad, ond ein profiad ein 
hunain. Buom ni o ddechreu mis Ionawr hyd ddiwedd 
Mawrth yn union ar yr un tir, a gallwn ddyweyd yn ddi- 
betrus er cymaint ein pryder am bethau ereill, na fu hyn 
yn pwyso dim ar ein meddwl, ac yn wir ni feddyliasom 
ddim am y peth nes y cyfeiriwyd at hyny gan gyfaill. 
Yr oeddym fel dyn a dynes ieuangc a'r serch mor gryf, fel 
nad oedd dim amheuaeth am y briodas ond yn unig disgwyl 
am yr adeg gyfieus. Tra thebyg mai rhywbeth yn gyffelyb 
oedd ei deimladau yntau. Addefwn fod mantais ac anfant- 
ais ynglyn a'r drefn yma ; gall fod yn achlysur i ddrwg bob 
ochr ; ond dylid cofio fod llawer o ofid wedi ei achosi trwy 
fod yn rhy barod i osod " dwylaw yn ebrwydd " ar ambell 
rai. Modd bynag ar y tir yma y dechreuodd ei lafur yn 
Liverpool. Nid yw yr addoldy yn rhyw addurnol iawn, 
ond y mae yn rhagori ar y lie cyntaf a gatwyd yn Wattin- 
son Street. Yr oedd y cyfeillion wedi myned i dri chant 
punt o draul i wneyd y lie i fynu pan nad oeddynt ond 
dau ar bymtheg o aelodau. Eto ystafell isel a thrymaidd 
oedd hi. Yma y cawn ef ar y Sabboth cyntaf o'r flwyddyn 
a nodwyd yn pregethu gyda gwres, nes yr oedd yn chwys 
diferol, 

"Er oered awelon mis Iona-.vr dryghinog." 



COETANT. 19 

Daliodd ati i lafurio yn foddhaol iawn i'r fam eglwys yn 
y Tabernacl, a'i gweinidog y Parch. John Breeze, yn gystal 
ag i'r eglwys ieuangc yn yr hon y gwasanaethai yn benaf, fel 
y penderfynwyd cyn hir iawn roi galwad reolaidd iddo. "Wedi 
cryn ystyriaeth, ymgynghoriad, a gweddi, gwnaeth ei feddwl 
i fynu i dderbyn yr alwad, ac i yniroddi yn hollol am ei oes 
i'r weinidogaeth. Rhaid fod rhywbeth uwchlaw elw bydol 
yn ei gymhell. Er fod yr egiwys yn addaw uwchlaw y 
cyffredin o eglwysi y pryd hyny, nid oedd yr oil trwy y 
cymhorth a roddai y Tabernacl, ond rhyw bum punt a thri- 
ugain y flwyddyn. Pan feddyliom nad oes y gobaith lleiaf 
am wyrth i'w gynhal, mae i olwg dynol yn rhyfygus wrth 
feddwl am dd'od a theulu i Liverpool ar y fath gyflog, ond 
penderfynu dyfod a hwynt y mae. 

Yn mis Awst 1832, a drosodd i Ddinbych i ymofyn ei 
briod, a'i ddau blentyn, Thomas, a Robert. Yr oedd yn 
lied anhawdd gan lawer o'r cyfeillion yno eu gadael i ddyfod, 
gan yr edrychid ar symud i Liverpool y pryd hyny braidd 
yn fwy peth nag yr edrychwn ni yn awr ar fyned i'r 
America. Cynhaliwyd Cyfarfod yn y Capel y noson cyn 
iddynt symud i weddio am i'r Arglwydd fod gyda hwynt, 
ac yr oedd y teimladau yn ddiylliog iawn ynddo. Rhaid 
fod ymadawiad fel byn wedi cwbl yn un hyfryd iawn. 
Anfonwyd y llythyr canlynol fel cymeradwyaeth iddo 
hefyd : — 

"Eglwys Crist yn cyfabfod yn Xghapel L6n ye Aeaech, yn 
Ninbych: — At Eglwys Ceist yn cyeaefod yn N ghat-el Heol 
Geeenland, yn Llynllelfiad : — 

" Anercli ; — Fel y mae ein hanwyl frawd Mr. Thomas Pierce 
•wedi cael gwahoddiad genyeh i lafurio yn eich plith yn yr Arglwydd, 
yr ydyni yn gofyn cenad i clrwi i hyspysu fod ei fuchedd yn rheolaidd, 
ac efengylaidd yn ein plith fel aelod eglwysig; fod ei ymdrech a'i 
ffyddlondeb yn fawr fel lienuriad yn ein plith; a bod ei lafur fel 
llefarwr yn ein plith yn gymeradwy ac yn fuddiol iawn. 



20 COFIANT. 

" Diau y teimlwn golled mawr ar ei ol, ac yr ydym yn dymuno 
llwyddiant ar ei ymdrechiadau yn eich plith, a bydded bendith a 
gwenau y nefoedd arno ef a chwithau. Hyn yw ein taer weddi; — 
Arwyddwyd dros yr Eglwys, genym ni, 

David Eobeets, Gioeinidog, 

William Jones,) „ . ., 
John Jones, P^" 1 ' 

William Jones,] 

Wm. Davie s, V Diaconiaid." 

Wm. Kobekts, j 

Bhoddasom y llythyr yn gyflawn er mwyn rhoi golwg ar 
ddull un eglwys yn anerch y Hall yn y cyfnod yma. Gwelir 
fod gwahaniaeth yn cael ei wneyd rhwng Henuriaid a 
Diaeoniaid, yr oedd y naill yn gofalu am addysg ac adeilad- 
aeth ysbrydol yr eglwys yn benaf, a'r lleill am ei phethau 
amgylchiadol. Nodir ef allan hefyd fel " henuriad a llefar- 
wr." Yr oedd yn gweithredu fel y naill pan yn arwain ac 
yn cynghori yn y gyfeillach eglwysig, ac fel y Hall pan yn 
pregethu yn yr areithfa. Cadwai yr henuriaid hefyd olwg 
ar y ddisgyblaeth a'r athrawiaeth. Cawsom ddifyrwch 
gydag ef lawer tro wrth edliw iddo ei fod wedi bod " yn 
gwylio dros yr athrawiaeth." Ni fynai hyny ar un cyfrif. 
Ond y mae yn debyg fod hyny yn rhan o'r swydd ar ryw 
adeg mewn manau. 

Ychydig iawn o'i hanes a ysgrifenodd, ond yr ydym wedi 
cael gafael ar banes ei Urddiad yn un o'i lyfrau Barddonol, 
yr hwn a roddwn yn llawn fel yr ysgrifenwyd ganddo ef ei 
hun. 

" Cynhwysiad neu swm y gofyniadau a ofynwyd i mi ar fy neillduad 
i gyflawn waith y Weinidogaeth, yn ngbyd a'r atebion a roddais inau 
i'r cyfryw, yr hyn a gymerodd le yn y Tabernacl, Great Crossball 
Street, Liverpool, Nos Lun, Ptbagfyr 24, 1832. 

Dechreuwyd trwy fawl a gwedcti gan y Parch, Kichard TCowlands, 
Conwy; tradd odwyd y gynaraeth ar Natur Ordeiniad, gan y Parch J. 
Breeze, oddiwrth Esai. xii. 2G, "Pa wasanaeth yw hwn genych?'' 



COFIANT. 21 

holwyd y gofyniadau gan y Parch. E. Williams, Llansantsior; dyrch- 
afwyd yr Urdd-wecldi gan y Parch. Wm. Kees, Mostyn, (Liverpool) ; 
pregethwyd ar Ddyledswydd y Gweinidog, gan y Parch. D. Roberts, 
Dinbych, oddiwrth 1 Tim. iv. 16, " Gwylia arnat dy hun, ac ar yr 
athrawiaeth" ; a phregethwyd ar Ddyledswydd yr Eglwys gan y Paich. 
Wm. Williams, Wern, oddiwrth Ezra x. 4, " Cyfod; canys arnat ti y 
mae'r peth : a ni a fyddwn gyda thi : ymwrola, a gwna." 

Gof. I. Beth yw eich golygiad ar waith y Weinidogaeth ? 

At. Byddwn bob amser er pan y dechreuais sylwi ar bethau y 
Bibl, yn ystyried y gwaith hwn y mwyaf ei bwys a'i ganlyniadau o bob 
gwaith, a j)ha fwyaf wyf yn sylwi arno, ac yn ymwneyd ag ef fy hunan, 
mwyaf wyf yn ei weled ac yn ei deimlo o'i bwysfawrogrwydd yn bar- 
haus. Yr wyf yn ystyried fod gogoniant Duw, a dedwyddwch 
eneidiau wedi eu cysylltu a'r gwaith hwn, ac yn dibynu i raddau mawr 
ar y dull ei cyflawnir, ac felly yn ormod gwaith i un dyn heb i Dduw 
eglurhan arogledd ei wybodaeth trwyddo ; gormod trysor mewn llestri 
pridd, oni bae fod godidowgrwydcl y gallu o Dduw. Nis gallent le- 
wyrchu nac ymgynhal mewn modd teilwng, heb eu dal yn neheulaw 
yr Hwn sydd yn rhodio yn nghanol y saith canwyllbren aur. 

Gof. II. Pa beth sydd wedi eich tueddu chwi i gymeryd y gwaith 
pwysig hwn arnoch ? 

At. Mor bell yr wyf yn fy adnabod fy hunan, gallaf dystio nad 
golwg ar ddim hunan-les neu ddaioni tymhorol, na golwg ar ddim 
digonoirwydd ynof fy hunan i wneyd nac i feddwl dim megis o honof 
fy hunan, a'm cymhellodd. Bum lawer gwaith yn teimlo fy meddwl 
yn crynu ac yn cilio yn ol wrth ystyried pwysigrwydd y gwaith, rhag 
ofn rhyfygu, eto, byddai parhaus gymhelhadau yn fy meddwl i fod o 
ryw ddefhydd yn ij oes dros Grist a'i achos, ac awydd beunyddiol am 
fod yn offeryn yn Haw Duw i achub eneidiau. Meddwl mai fy 
nyledswydd oedd gwneyd a allwn dros Dduw, ystyriaeth o'r cyfrif yn 
y dydd olaf, pan yr arolygir ein holl waith, anogaethau yr eglwys i'r 
hon y'm derbyniwyd yn aelod i mi ymarfer ar y gwaith o bregethu yn 
eu plith, dymuniad yr eglwys hon am imi aros i lafurio yn y gwaith 
hwn yma, ystyriaeth mai trwy ei eglwys y mae Crist yn dangos ei 
feddwl a'i ewyllys — y pethau hyn a'm tueddodd er tan grynu i ymaflyd 
yn y gwaith pwysig hwn. 

Gof. III. Paham yr ydych am gael eich lie yn mhlith yr 
Annibynwyr yn fwy nag enwad arall o Gristionogion? 

At. Wrth ateb y Gofyniad hwn dymunwn fod yn ofalus rhag 
C 



22 COFIANT. 

dolurio teimladau neb sydd o olygiadau gwahanol. Yr wyf yn credu 
fod gan Dduw ei anwyliaid yn mhlith gwahanol enwadau o Gristion- 
ogion, ond wedi dwys ystyried a phwyllog ymchwiliad ar y cyntaf, 
tueddwyd fy meddwl i roi fy hunan yn aelod eglwysig yn mhlith yr 
Annibynwyr, a hyny am fod yn ymddangos i mi eu bod hwy mor agos 
os nid yn nes nag un en wad arall at y maen prawf, ynyr athrawiaeth- 
au a gyhoeddant, gweinyddiad yr ordinhadau efengylaidd yn eu plith, 
yn nghyd a'u trefniadau disgyblaethol. Ac wrth edrych i mewn i'r 
Ysgrythyrau yr wyf yn gweled mai Crist yw unig Ben a Brenhin Sion, 
ac nad oes cysylltiad rhwng ei deymas ef ag un llywodraeth Wladol, 
nac angen am gymhorth erthyglau na rheolau dynol gyda ei ddeddfau 
ef, nac eisiau un orfodaeth ddynol gyda ei osodiadau ef yn ei eglwys. 
Ond ni fynwn feio ereill am nad ydynt yn cydweled a mi, na chael fy 
meio gan ereill am nad wyf yn cydweled a hwy, i Dduw yr hwn sydd 
unig Arglwydd cydwybod yr ydym oil yn sefyll neu syrthio. 

Gof. IV. A ydycb yn bwriadu bod yn ffyddlon a diwyd yn y gwaith 
pwysig hwn yn ein plith ? 

At. Tebygwn mai didwyll a thaer ddymuniad fy nghalon yw cael 
treulio ac ymdreulio yn y gwaith pwysig a gogoneddus hwn hyd y 
bedd. Yr wyf yn ei hystyried yn ddyledswydd arbenig, ac yn fraint 
oruchelaf a allaf gael ar y ddaear i gael llafurio am fy nhymor byr 
gydag achos sydd mor deilwng. A meddyliwyf fy mod wedi gweled 
cymaint o ogoniant y gwaith, fel y dymunwn yn hytrach farw gydag 
ef na byw i'w wadu. 

Er hyny o dan deimlad o'm lbygredd a'm gwendid ynof fy hunan, 
yn nghyd a lluosowgrwydd y gelynion sydd genyf i wynebu arnynt, 
dymunwn gymhorth i ymnerthu yn y gras sydd yn Nghrist lesu, a 
chael fy nal yn Haw Duw hyd y bedd, oblegid ynddo ef y mae i mi 
gyfiawnder a nerth, ac hebddo ef nis gallwn wneuthur dim. 

Gof. V. Khoddwch i ni yn fyr swm y gwirioneddau yr ydych yn 
eu credu ac yn bwriadu eu pregethu ? 

At. Sylfaen a grym y cwbl yr wyf yn eu credu, ac am eu pregethu 
i ereill, yw, — Bod Duw yn feddianol ar bob priodoledd Ddwyfol ynddo 
ei hun, yn dragywyddol ac yn annibynol ar bawb arall; fod yr holl 
greadigaeth wedi derbyn ei bodolaeth gan Dduw, ac yn dibynu arno 
am ei chynhaliaeth, fod ei lywodraeth ef ar yr oil a greodcl a'r cwbl 
yn cyd-dystio am dano, ac yn datgan ei ogoniant; fod yr Ysgrythyrau 
Sanctaidd, sef yr Hen Destament a'r Newydd, wedi eu rhoddi gan 
ysprydoliaeth Duw, ac yn cynhwys helaethach amlygiad o hono fel y 



COFIANT. 23 

mae yn bodoli yn dri o bersonau gwabaniaetbol, sef Tad, Mab, ac 
Ysbryd Glan, a'r Tri byn yn un mewn natur, ewyllys, gweitbrediadau, 
dibenion, a gogoniant. Bod yr Ysgrytbyrau yn cynbwys ynddynt bob 
petb angenrheidiol eu credu er ein iecbydwriaeth. Am ddyn, credwyf 
wneutbur o Dduw ddyn yn uniawn, mewn cyfiawnder, gwybodaetb, a 
gwir sancteiddrwydd. Am gwymp dyn trwy ei anufudd-dod, a'i boll 
biliogaetb ynddo; am fwriadau grasol lor er tragwyddoldeb cyn gosod 
sylfeini y ddaear, yn trefnu iecbydwriaetb ; am etboledigaetb bersonol 
yn Ngbrist ; danfoniad y Mab i'r byd yn ngbyfiawnder yr amser, ac 
iddo gwblbau y gwaitb a roddwyd iddo gan y Tad, iddo trwy farw 
unwaitb dros becbodau ddwyn i mewn gyfiawnder tragwyddol, ac fod 
pob cyfiawnder sydd yn angen ar becbadur yn drysoredig ynddo ef, ei 
fod yn cael ei gynbyg yn ddidwyll yn yr efengyl, ac fod credu ynddo 
yn banfodol mewn trefn i gael gafael ar y benditbion trwyddo ; fod 
gwaitb yr Ysbryd Glan yn hanfodol er dycbweliad pecbaduriaid, a 
pberffeitbiad y saint; ei fod wedi ei osod i ddynion farw unwaitb, ac 
wedi byrty bod barn, ac mai yn ol eu gweitbredoedd yn y byd bwn eu 
bernir, ac eu sefydlir yn eu cartref tragywyddol. 

A cban ystyried Crist yn unig Frenbin wedi ei osod ar Si'on ei 
fynydd sanctaidd, ei fod wedi gosod dwy ordinbad yn ei eglwys, sef, 
Bedydd, a Swper yr Arglwydd ; gan hyny, yr ordinbadau a osododd, 
y deddfau a gyboeddodd, a'r gorcbymynion a roddodd efe, yw y rbai y 
dymunwn sefyll arnynt a'u cyboecldi, beb ycbwanegu atynt, na tbynu 
oddi wrtbynt. A cban mai Crist sydd bob petb, ac yn mbob peth, yn 
nbrefn fawr iecbydwriaetb, dymunwn dynu grym fy ngweinidogaetb 
o'i groes ef, beb atal dim, ond cyboeddi ei boll acldewidion a'i fygytb- 
ion i'w priodol wrtbddrychau. 

A tbuag at gyflawni fy ngweinidogaetb er gogoniant i enw Duw, 
llesad eneidiau anfarwol, ac er cysur fy enaid fy bun, ni ddymunwn 
farnu y gwybyddaf ddim yn y gwaitb pwysig bwn, ond ' Iesu Grist a 
hwnw wedi ei groesboelio.' 

I)yma swydd orucbel ! ! Arglwydd gwna fi yn ffyddlon byd fy 
marw, a bydded fy oes yn ddefnyddiol iawn i'tb Sion yma.'' 

Nid oes ond un o'r Gweinidogion oedd yn ei Urddiad yn 
fyw, sef ei gyfaill hoff y Parch. Wm. Bees. Rhyfedd fel y 
mae ychydig flynyddoedd yn gwneyd cyfnewidiad ar y 
"Weinidogaeth ! Urddwyd amrai Weinidogion yn y Gogledd 
y flwyddyn hon. Y Parch H. Price, yn Wrexham, yn Ion- 
c2 



24 COFIANT. 

awr ; y Parchedigion R. Jones, yn y Bala, a ¥m. Rees, yn 
Mostyn, yn Ebrill ; y Parch. T. Edwards, yn Ebenezer, yn 
Gorphenaf ; y Parch. J. Jones, yn Capelhelyg, yn Hydref ; 
a Mr. Pierce, yn Rhagfyr. Erbyn hyn, y mae amrai o 
honynt wedi myned oddiwrth eu llafur at eu gwobr. 

Ymaflodd Mr. Pierce gyda egni yn ei waith, fel yr oedd 
yr eglwys a'r gynnulleidfa yn lluosogi yn raddol o hyd. 
Pregethai dair g waith bob Sabboth, dwy waith yn Green- 
land Street, ac unwaith gan newid a Mr, Breeze yn y 
Tabernacl, a phob nos Fercher. Yn sicr yr oedd y drefn 
yma yn or-feichus i Weinidog. Gwnaed yn dda iawn ei 
nhewid, a sefydlu Ysgol Sabbothol yn y prydnawn, oddieithr 
prydnawn Sabboth Cymundeb. Deallwn fod hono hefyd 
wedi ei nhewid am Gyfarfod Gweddi, yr hyn sydd yn 
llawer iawn gwell ar adeg mor drymaidd ar y dydd. Gof- 
alai am bob moddion, ac nid oedd dim yn ormod ganddo 
wneyd er lledaeniad achos y Gwaredwr. Rhaid fod gweled 
yr achos o dan ei ofal yn parhaus gynhyddu yn mhob ystyr 
yn peri sirioldeb in awr iddo. Rhydd y daflen ganlynol 
olwg ar rif yr aelodau, a swm y casgliadau o'r flwyddyn y 
dechreuodd ei "Weinidogaeth hyd y flwyddyn yr aed i'r 
Capel newydd. 

AELODAU. CASGLIADAU. 

1832 38 £4,5 13 9 

1833 56 64 4 6 

1834 66 73 4 8 

1835 86 112 18 11 

1836 87 134 2 2 

1837 94 241 16 5 

Nis gall dim fod yn fwy boddhaol wrth ystyried mor 
symudol ydyw cynnulleidfaoedd Cymreig y trefydd Seisonig 
— y mae rhyw un agos bob wythnos yn myned i ffordd, ac 
amrai gyda eu gilydd weithiau. Gwelodd gladdu chwech 



COFIANT. 25 

a'r hugain o'i aelodau yn nghorff y blynyddoedd hyn. Ond 
er y symud a'r claddu, llwyddo yr oedd yr achos. 

Yn 1838, penderfynwyd codi ei gyflog o 65p. i 87p. Er 
nad oedd hyn yn llawer, yr oedd yn foddhaol iawn. Pe y 
gallem fyned tu ol i'r lleni o'i ddyfodiad i'r lie hyd yn hyn, 
diau y gailem gael gweled holl ddyfeision y wraig niwyaf 
cynhil yn cael eu dirwyn bron i'r pen ar adegau. Nid peth 
bach oedd cadw "ty gweinidog," (nid oes neb ond y profedig 
yn meddu dirnadaeth beth yw hyny,) yn weddol barchus, 
ar y fath gydnabyddiaeth. Bu cryn gyfnewidiadau yn ei 
denlu yn y tymhor yma, ganwyd iddo dri o blant, a chladd- 
wyd tri. Yr oedd y cyntaf a gladdwyd, sef Robert, yr ail 
fab, yn bum' mlwydd oed. Ergyd go drom oedd ei golli. 
Bhoddwyd yr un enw ar y trydydd mab, ond bu yntau 
farw yn ddwy ilwydd a deg mis oed. Bu Mary, yr ail ferch 
hefyd farw, yn agos i flwydd oed. Dyma drallod ar ol 
trallod, pryder, galar, hiraeth, heblaw costan dirfawr. 

Cafodd hefyd gryn golled yn ymadawiad y Parch. John 
Breeze o'r Tabernacl i Gaerfyrddin yn 1834. Edrychai 
arno fel tad, athraw, a chyfaill mwyaf serchog. Eyddai yn 
myned i wrando arno yn pregethu agos bob nos lau, ac 
yoiofynai am ei gyfeillach mor fynych byth ag y byddai 
modd. Trwy ei fod yn cael ymddiddan beunydd ag ef ar 
byngciau duwinyddol, yr oedd yn gallu gwerthfawrogi ei 
bregethau. Ni fynai er dim eu bod yn or-ddyfnion a thy- 
•wyll, ond dal i grafFu a meddwl wrth eu g wrando. Dj'wedai 
na chlywodd erioed bregethwr mor llawn a manwl. Yr 
oedd ei syniad uchel am dano yn peri dyfnach archoll i'w 
deimlad yn ei ymadawiad. Colled drom ydyw i wir frawd 
yn y Weinidogaeth fyned yn mhell o gyrhaedd. Ych- 
wanegai hyn hefyd at ei lafur, trwy mai efe yn benaf oedd 
yn gofalu am fedyddio a chladdu pan fyddai angen, ac 
ymweled a'r cleifion mewn cysylltiad a'r Tabernacl, yngbyd 



26 COFIANT. 

a phregethu yn fynych ar nos Ian. Ond yn 1S36 daeth yr 
enwog "Williams o'r Wern i lanw y bwlch hwn i fynu. 
B} T ddai yn myned i'w dy bob prydnawn Sadwrn, ac aent 
dros y pregethau a fwriadent draddodi y Sabboth i'w gilydd. 
Cyfeiriai at hyn fel un o'r pethau goreu i gadw bias pregethu 
i fynu. Dywedai na byddai nemawr byth yn ymadael 
oddiwth Mr. Breeze, heb olygiadau eangach am drefn y cadw ; 
Dae oddiwrth Mr. Williams, heb deimlad purach, a phender- 
fyniad i fod yn fwy ymroddgar yn y Weinidogaetb. Ni 
pharhaodd y mwyniant yma yn hir, gan i Mr. Williams 
orfod gadael y dref yn mhen y tair blynedd, yn herwydd 
afiechyd a drodd yn fuan wedi hyny yn angeuol. 

Yn mis Awst 1837 gosodwyd careg sylfaen Bethel gan y 
Parch. David Morgans, Llaniyllin, a gallem dybied nad oedd 
nemawr o ddiwrnod yn myned heibio na byddai Mr. Pierce 
yn mynn gweled pa fodd yr oedd yr adeilad yn dod yn 
mlaen, ac os byddai yn methu myned ei hun, anfonai y 
plant at y lie. Y mae codi Capel newydd yn beth agos 
iawn at feddwl Gweinidog. Erbyn y 6ed o Fai canlynol 
yr oedd yn barod i'w agor, pryd y pregethodd y Parch. 
Hugh Pugh, Mostyn yn y boreu, ac yntau ei hun y pryd- 
nawn a'r nos. Nifer yr aelodau ar lyfr yr eglwys y pryd 
hyny oedd 121. Teimlai yn gefnog iawn wedi cael Capel 
newydd hardd a da, ac yr oedd ef a'r eglwys mewn hwyl 
gweithio. Yn ystod y pum mlynedd cyntaf yn Bethel y bu 
yr eglwys yn cyfranu yn fwyaf unol a chyson, yr oedd 
cyfartaledd y swm a gyfranai pob aelod y pryd hyny yn 
lp. 18s., y flwyddyn. Cododd yn raddol o 18s. 9c, i'r 
swm yma. Peth mawr ydyw dysgu eglwys i gyfranu yn 
rheolaidd. Un o brif ragoriaethau yr eglwys hon hyd y 
dydd hwn ydyw ei chysondeb yn ei chyfraniadau. Bhedai 
pob peth yn mlaen yn esmwyth iawn yn yr ystyr yma, ac 
yr oedd hyn o gysur dirfawr i feddwl y Gweinidog. 



COFIANT. 27 

Torodd yn ddiwygiad grymus iawn yn benaf yn raysg yr 
Annibynwyr trwy barthau eang o Gymru yn 1840, a 
chafodd Liverpool brofi o'i fendithion. Ymweliad y 
Parchedigion B. Chidiaw, o'r America, a William Williams, 
Llandeilo, a r dref, a fu yn offerynoliaeth yn llaw yr Arg- 
lwydd i'w rymuso, ond yr oedd arwyddion cyn eu dyfodiad 
fod yr Arglwydd yn neshau at ei bobl. Torodd y diwygiad 
allan yn Bethel yn niwedd 1839, pan y daeth wyth i'r 
gyfeillach, daeth tri wedi hyny yn y mis canlynol, ond yn 
Chwefror y bu " y ddalfa fawr." Rhydd y rhestr ganlynol 
olwg i ni ar nifer y dychweledigion newydd am y nwyddyn 
fendigedig hon: — 



Ionawr 3 

Chwefror 49 

Mawrth 37 

E brill 5 



Mai , 9 

Mehefin 12 

Hyd ddiwedd y fiwyddyn 12 



127 

Ni ddsrbyniwyd yr oil yn gyfl awn aelodau, oerodd rhai 
yn eu cariad yn union, a symudodd amrai i fan an ereill. 
Ni chwanegwyd at yr eglwys ond 86, fel yr oedd yn cyfrif 
240, ar ddiwedd y nwyddyn, yn lie 154 fel ar ei dechreu. 
Gwnaeth yr ymweliad yma ddaioni mawr mewn llawer 
ystyr. Daeth amrai i fewn fuont yn gysur a chymhorth i'r 
eglwys. Gwir ddychwelwyd llawer. Ond daeth nid ych- 
ydig i mewn (i yn swn traed ereill," na wyddent yn iawn 
paham y deuent, ac felly gadawsant o un i un. Peth 
profedigaethus iawn i Yfeinidog yn enwedig, ac yn wir i 
bawb sydd yn teimlo pwysau yr achos ar eu hysgwyddau, 
ydyw gweled llanw y diwygiad yn troi. Nid yw y trai yma 
ychwaith o dan reolaeth ddynol, ond y mae rhai mor afres- 
ymol ac y rhoddant y bai ar y Gweinidog a'r swyddogaeth, 
na byddai yn cadw yn spring-iide o hyd ar grefydd, Un o 
ddywediadau cyffredin Mr. Pierce mewn perthynas i ddi- 
wygiad oedd, " Byddai yn dda genyf weled diwygiad yn tori 



28 COFIANT. 

all an, ond ar yr un pryd byddai amaf ei arswyd wrth feddwl 
am yr hyn sydd yn ei ddilyn." Gocheled eglwysi fod yn 
afresymol wrth eu Gweinidogion, i feddwl y gallant gadw yr 
un gwres o hyd. 

"Wrth weled yr eglwys yn cynhyddu, ac felly y gofalon 
yn mwyhau, penderfynwyd dewis dau ddiacon yn ych- 
wanegol at Meistri George Owens, a Daniel Owens, oedd 
eisioes mewn swydd. Yr oedd y cyntaf wedi bod ynddi er 
Corffoliad yr eglwys, a'r Hall er diwedd Awst 1835. Adeg 
br}'derus i Weinidog ydyw adeg dewisiad Diaconiaid, ac ni 
fu Gweinidog erioed yn fwy pryderus am hyn na gwrth- 
ddrych y CoiiaDt. Gall eglwj-s gael ei gollwng mewn ffordd 
o gerydd i gamarfer ei rhyddid, a dewis personau hollol 
anghymwys i'r swydd. Ond cafodd yr eglwys hon ei chadw 
etc i weithredu yn ddoeth yn hyn. Yn mis Medi, yn 
mlwyddyn y diwygiad, (1840,) neillduwyd Meistri David 
Da »ies, a Bees Bees i'r swydd. Digon yw dyweyd fod y 
Gweinidog a'r diaconiaid ereill yn meddu perifaith hyder 
ynddynt. Y flwyddyn ganlynol ar ol eu dewisiad > gwnaed 
apeliad at haelioni cristionogol tu allan i'r eglwys, ond nid 
ydym yn gwybod faint o gymhorth a gafwyd, meddyliwn 
mai rhyw ychydig, ond yr oedd yr eglwys ei hun yn 
gweithio yn dda. 

Yn 1843, yr oedd yr eglwys wedi dyfod i sefyllfa mor 
galonog, fel y penderfynwyd codi cyflog y Gweinidog dra- 
chefn, o 87p., i 105p. Y mae yn beth rhinweddol iawn 
mewn eglwys i feddwl am gysur teuluaidd yr un sydd wedi 
cysegru ei fywyd i'w gwasanaethu, fel y byddo baich y 
ddyled yn cael ei symud. Tala ambell i eglwys ei dyled, 
ac ni feddylia ddim am ei Gweinidog. Wrth edrych eto 
dros yr amgylchiadau teuluaidd cymhysglyd yr aeth drwy- 
ddynt o 1837 i 1844, nis gallwn lai na g weled tiriondeb 
rhagluniaeth yn yr ychwanegiad fu ar ei gyflog. Ganwyd 



COFIANT. 29 

iddo bump o blant yn yr amser yma, a chladdodd bedwar. 
Yr oedd y ddiweddaf, sef Jane, yr hon a gladdwyd ar ddydd 
Sadwrn, Medi 36eg, 1843, yn bedair blwydd ahaner oed, yn 
brif anwylyd ei thad. Clywsom amrai Weinidogion a ym- 
welent a'r dref, yn dyweyd fod rhywbeth yn hynod yn y 
ferch fach yma. Yr oedd wedi llwyr enill calon ei thad 
modd bynag. Er ei fod wedi bod yn rhoi chwech o blant 
o'r blaen yn ngwely oer a thywyll y bedd, yr oedd rhoi 
Jane yno bron a'i lethu. Rhedai ei ddagrau yn llif yn mhen 
blynyddoedd ar ol hyn wrth gyfeirio ati. 

Eyw bryd rhwng 1844 ac 1845, aeth oddicartref am Sab- 
both, a rhoddwyd ef i gysgu mewn ystafell oer, a chafodd 
wely damp. Gwrthodai roi y manylion, rhag poeni y cyf- 
eillion caredig, ond diofal, a'i llettyai. Nid oes modd bod 
yn rhy cfalus gyda gwely y pregethwyr. Y mae degau o 
honynt wedi marw trwy ddiofalwch yn hyn. Cafodd ef 
anwyd trwm y tro yma, a chrygni y bu am wythnosau yn 
methu cael gwared oddiwrtho. Ni bu byth mor gryfed dyn 
ar ol hyn. Gadawyd hadau angeuol yn ei gyfansoddiad. 
Collodd i raddau mawr y pereidd-dra a'r nerth oedd yn ei 
lais. Gwnai yr anwyd lleiaf godi caethder a pheswch arno 
yn union. 



PEN. II. 

(Paehad.) 

Yr oedd yr eglwys yn myned yn mlaen yn wastad, gan 
weithio yn ddiwyd a distaw hyd y Hwyddyn 1848 — 
"blwyddyn y chwyldroadau," pan y daeth dyryswch ar 
fasnach y dref, ac fel canlyniad naturiol, aeth ugeiniau o'r 
Cymry ymaith, a chollodd eglwys Bethel yn unig ddeugain 
o aelodau. Teimlodd yr eglwys hon ac eglwysi ereill y dref 



30 COFIANT. 

yn ddwys oddiwrth y flwyddyn yma am dair blynedd wedi 
hyn. Peth digalon iawn i feddwl Gweinidog ydyw gweled 
y gynnulleidfa yn myned yn llai llai fis ar ol mis, er nad all 
ddim oddiwrth hyny. Bydd yn pregethu yn llawn mor 
ragorol, ac yn llafurio llawn mor egniol y pryd yma ag un 
adeg o'i oes, ond nid oes dim o'i ol. Myned i ffwrdd a wna 
gweithwyr os na bydd gwaith i'w gael. Y mae adeg fel 
hyn yn un gyfleus iawu i rai grwgnachlyd ganu clul yr 
achos, Ond nid oes dim crefydd na dynoliaeth yn yr 
ysbryd yma. Gwna crefydd i rai gydymdeimlo a Gweinid- 
og da i lesu Grist yn wyneb profedigaeth o'r fath, a rhoi y 
wedd oreu ar bob peth. Gwasgodd yr amgylchiadau hyn 
yn ddwys iawn ar feddwl Mr. Pierce. Bu yn meddwl 
symud, a chafodd gymhelliad oddiwrth eglwys barchus yn 
y Deheudir i wneyd, ond nid peth mor hawdd oedd ymadael 
o Bethel. Peth peryglus iawn i Weinidog ydyw symud yn 
union ar ychydig o dywydd. Y mae fel y sylwai Mr. Pugh, 
Mostyn, " Yr un fath a Chadben yn gadael ei lestr ar dipyn 
o ystorm." Bhaid fod rhesymau cryfion iawn dros ymadael 
oddiwrth eglw} r s fydd ar ei goreu. Er fod rhai yn ymadael 
beunydd o Bethel, yr oedd y gweddill gan mwyaf yn dyblu 
eu diwydrwydd, fel yr oedd yn agos i 100p., yn fwy wedi 
eu cyfranu yn y flwyddyn ganlynol, nag yn yr un cyn y 
lleihad. Y mae mwy o golled ar ymadawiad rhai na'u 
gilydd, felly fe wnaed gwagle lied fawr yn yr eglwys yn 
symudiad Mr. David Davies, un o'r diaconiaid, i Salem, yn 
1851. Ymadawai mae yn wir gyda'r teimladad parchusaf 
tuag at y Gweinidog, ei gydswyddogion, a'r eglwys, er 
mwyn Salem oedd y pryd hyny ar ymsuddo dan faich trwm 
o ddyled, eto anhawdd oedd gan Mr. Pierce gymodi a hyn. 
Diamheu fod hyn ar wahanol ystyriaethau yn golled fawr 
iddo, yn enwedig ar y fath adeg, ond aberthodd ei gysur ei 
hun er mwyn yr achos yn gyffredinol. 



COFIANT. 31 

Gan fod genym daflen o sefyllfa aelodau a chyfraniadau 
yr eglwys o'r flwyddyn yr aed i'r Capel, hyd ddiwedd y 
flwyddyu hon (1851), ni a'i rhoddwn: — 

AELODAU. CYFEANIADAU. 

1838 125 £396 14 11 

1839 154 412 7 4 

1840 240 384 8 6 

1841 245 365 8 10 

1842 219 322 11 4 

1843 204 337 8 1 

1844 106 357 5 

1845 203 314 S 8 

1846 215 327 9 1 

1S47 223 240 10 6 

1848 204 261 3 1 

1849 164 354 11 3 

1850 159 332 8 4 

1851 174 270 

Yr oedd y flwyddyn 1852 yn un hynod mewn cysylltiad 
ag Annibyniaeth yn Liverpool, gan mai baner can mlynedd 
cyn hyn y dechreuwyd yr achos yn y dref, a phenderfynodd 
yr eglwysi ddal ar yr adeg i wneyd ymdrech anghyfFredin yn 
eu plith eu bunain, ac i ofyn cynhorthwy cyfeillion crefydd 
yn Nghymru a Lloegr, i esmwythau y baich oedd yn pwyso 
mor drwm arnynt. Yr oedd dyled Salem a Birkenhead yn 
fawr iawn, ac yr oedd cynhaliaeth yr achos yn y lie olaf yn 
pwyso bron yn gwbl ar dair eglwys y dref. Cynhaliwyd 
cyfarfod mawr, yn y Concert Hall, ar y 5ed o Ionawr, i 
gychwyn y mudiad. Ymaflodd Mr. Bees yn y gwaith o 
ddifrif, a bu yn ngwahanol drefydd Lloegr, a Siroedd Cymru, 
yn casglu at yr achos am wythnosau. Ni chaniatai iechyd 
Mr. Pierce iddo fod mor egniol, ond bu yntau yn Sir Fon 
yn y Gwanwyn, ac yn Sir Forganwg ganol yr Haf. Bu yn 
wael iawn yn y teithiau hyn, ac ni buasai yn gallu dych- 
welyd, oni bae iddo gael tynerwch a charedigrwydd anarferol. 



32 COFIANT. 

Mynycb y soniai am ofal y cyfeillion hyn am dano tra y bu, 
yn gorwedd yn eu tai am ddyddiau, yn enwedig y Parch. J. 
Matthews, Castellnedd, a'i deulu. Bu agos bawb yn ordyner 
o hono, oddieithr rhyw ddau, y rhai a droisant yn offeiriaid 
cyn hir wedi hyn. 

Oddeutu diwedd yr baf 1853, penderfynodd Gwyr 
Ieuaingc Bethel wneyd ychydig o anrheg i'w Gweinidog, at 
yr hwn y teimlent y serch dyfnaf, ac ar yr 2 lain o Dach- 
wedd, mewn Cyfeillach Gyffredinol yn Salem, cyflwynwyd 
pwrs iddo yn cynhwys 21p. Gwnaed sylwadau priodol 
iawn ar yr amgylchiad gan amryw, a phawb yn dangos 
cydymdeimlad ag ef yn yr arwyddion o ddadfeiliad ei iechyd. 
Gwnaeth Mr. Bees, englynion difyrus iawn ar hyn. Llon- 
wyd ei deimladau yn fawr trwy yr anrheg yma. Yr oedd 
caredigrwydd yn cyrhaedd ei galon yn union, ac yr oedd yn 
llawen anarferol gweled y bobl ieuaingc yn gwerthfawrogi ei 
lafur. 

Yn nechreu yr haf 1854, y daethom ni i gysylltiad teulu- 
aidd ag ef, trwy briodi ei anwyl Eleanor, ei ferch henaf. 
Ymadawodd ef a'i briod yn union ar ol i'r Parch. J. Thomas, 
ein cylymu, i le a elwir y Fedw, Trefriw. Yr oedd yn 
wael iawn gan gaethder a pheswch y pryd hyn, a theimlem 
nad oedd fawr o obaith iddo Iwyr wellhau byth. Trefnwyd 
iddo fod yn Nghymru hyd ddiwedd yr haf. Gadawodd y 
Fedw yn nechreu Awst, ac aeth i ymweled a'i deulu yn 
Maldwyn. Ysgrifena o Machynlleth, ar y 9 fed o Awst, yn 
galonog iawn am ei iechyd ; " Da genyf ddyweyd fy mod 
wedi cael taith gysurus hyd yma, a fy mod yn teimlo yn dda 
iawn y dyddiau hyn. Os daliaf i well a fel yr wyf wedi 
gwneyd, byddaf yn debyg o fod yn lied gefnog i ddychwelyd 
adref. Y mae fy rhwymau yn fawr i fod yn ddiolchgar.'' 
Trwsiodd yr ymweliad yma dipyn ar yr hen babell, ond 
dadfeiliodd drachefn yn y gauaf. Aethom gydag ef yr haf 



COFIANT. 33 

canlynol i ychydig o deithiau. Cyfeiriasom tua Chymanfa 
Caerynarfon, yn nghyntaf, lie y pregeihodd ef y bregeth 
doddedig hono, ar ein "Byr ysgafn gystudd ni," gydag 
arddeliad neillduol. Nid oedd yr un llygad sych ar yr 
esgynlawr, na nemawr trwy y dorf fawr. Aethom oddiyma 
i'r Deheudir. Daeth y Parch Mr. Watkin, Llangattwg, i'n 
hymofyn i Abergavenny. Pregethai ef pan y gallai ar hyd 
y daith. Bwriadai unwaith fyned mor bell a Llanharan, at 
ei gyfaill y Parch. "W". Griffiths, ond yr oedd am droi yn 
ol ar ol g weled ei gyfeillion hoff y Parchedigion J. Hughes, 
a D. Koberts, Dowlais. Daethom i Sirhowy, ac ar ol iddo 
bregethu yn felus iawn, aethom i lettya i dy y Parch. N. 
Stephens. Bu yno y noson ganlynol hefyd. Ychydig a 
feddyliai yr un o'r ddau, mai efe a fyddai ei olynydd yn 
Bethel. Ffcrfiodd feddwl uchel iawn am dano modd 
by nag. Aethom oddiyma i Brynmawr, a rhoddodd ei 
bregeth ddiweddaf yn y Deheudir yn Behobotb, He y 
rhoddasom ni yr un gyntaf erioed. "Wrth ei weled yn 
ein gadael yn y cerbyd i fyned i lawr i'r Fenni, teimlem ni 
a'r cyfeillion oedd yn ei hebrwng, ei fod wedi talu yr ymwel- 
iad diweddaf a'r parth yma o Gymru. Cyfeiriodd oddiyma 
tua'r Amwythig, Llanbrynmair , a rhanau ereill o Faldwyn, 
i orphen gwyliau yr haf. 

Fel hyn yr oedd yn treulio rhan fawr o bob haf yn 
Nghymru, ac yn dal i bregethu yn lied reolaidd am gryn 
dymhor wedi dychwelyd, ond yr oedd yn gwanychu yn gynt 
bob gauaf. "Wrth weled ei hun yn methu gofalu am yr 
achos fel yr arferai, teimlodd fod yn ddoethineb iddo gyf- 
lwyno ei ofal a'i gyfrifoldeb gweinidogaethol yn ol i ddwylaw 
yr eglwys, yr hyn a wnaeth yn Ngorphenaf 1856. Bhifedi 
yr eglwys y pryd hyn oedd oddeutu 250. Nid gorchwyl 
hawdd oedd hyn, ni a allwn fod yn sicr, i un oedd wedi bod 
yn "Weinidog o'r fath nodwedd ag ef am yn agos i chwarter 



34 COFIANT. 

canrif. Dywedai wrth ei briod pan y gwnai hyn, " Mary, 

dyma rywbeth chwerwacb nag angeu." Penderfynodd yr 

eglwys roi punt yn wytbnosol iddo tra y byddai yn parhau 

yn analluog. Aeth ar ol hyn i Gymru, a cbwrddasom ag ef 

yn Nghymanfa Pwllheli. Ceisiai y brodyr yno sirioli ei 

feddwl y byddai yn fwy rhydd i fyned a dod fel y dewisai, 

wedi ymryddhau o'i ofal gweinidogaethol, ac anogent ef i 

gyhoeddi ei Weithiau Barddonol. Ond er y ewbl, ymlynai 

ei feddwl wrth ei hen eglwys. Nid oedd dim a'i llwyr 

foddlonai, ond bod yn Weinidog Bethel, neu fyned i'r nefoedd. 

Ehydd y llythyr canlynol a anfonodd at Mr. George Owens, 

olwg i ni ar y modd y treuliai ei amser y pryd yma, ac ar 

ei deimlad cynhes at Bethel : — 

" Ceidio, Awst 4ydd, 1856. 
Anwyl Frawd, 

Wele fi yn awelon Gwalia er's pytbefnos i nos Wener 
diweddaf, ac wedi bod yn pryderus ddisgwyl am ryw newydd gwerth 
ei anfon atoch yngbyleb fy iecbyd, ond heb gael dim byd yma. Dal 
yn debyg y mae yr anadl gaetb a'r peswcb, ac nid yw y bwyd a minau 
ond lied ddigyfrif o'n gilydd. Teimlaf yn ysgafnacb beddyw, ac os 
paraf i wella, arosaf yma am betb amser eto, (byny yw,) yn Arfon yn 
rbyw gwr neu gilydd. Ond os na tbeimlaf yn gwella yr wytbnos bon, 
gaclawaf y cwbl, a tbrof tu ag adref yr wytbnos nesaf, er cyfeirio fy 
wyneb i ryw ran arall o'r wlad. Yr wyf yn anfon atocb cbwi yn fwy 
eglur nag adref rbag eu gofido hwy yno. * * • Mae pawb y ffordd 
yma yn garedig iawn i mi, bron yn ymryson am fy nghael i'w tai. 
* * * Mae fy ngbyfaill Mr. Morris Roberts, Silob, yn daer am i mi 
roi wytbnos neu bytbefnos yno, ac y caf ei [ferlen danaf bob dydd i 
fyned lie fynwyf ar byd yr ardaloedd. 

Er nad wyf yn cael y fraint o anfon atocb yn gwbl fel arferol, (yr 
wyf yn teimlo hyny yn ddwys,) eto tra y byddaf byw nis gallaf eicb 
angbofio fel fy ngbyfaill ffyddlonaf yn y byd. Nifydd Bethel byth yn 
bellach oddiwrtli fy meddwl nag o'r blaen. Mae y cwlwm yn rhy dyn 
i ddim ond angeu ei dori. ****** 

Yr eiddocb bytb yn gywir, 

Thomas Pierce." 



COFIAtsT. 35 

Aeth o Arfon i'r Amwythig, a chafodd garedigrwydd 
anarferol gan Mr. a Mrs. Williams, Mardol : a'r Parch. Mr, 
Jones, Smethcotte, a'i briod, ac amrai ereill. Dychwelodd 
adref yn ychydig fwy siriol ei ysbryd, ond wedi gweled o'r 
blaen fod ei afiechyd mor dwyllodrus, ni hyderir nemawryn 
byn. Syrtbiodd yn fuan i'r un gwendid a chaethder. Ar nos 
Sabboth, Tacbwedd y 9fed, dacw ef yn esgyn i'w hen bulpud 
yn Bethel am y tro diweddaf. Cymerodd Luc xii. 35 — 37, 
yn sail i wneyd sylwadau ar Gysylltiab BYWYD duwiol 
A MAR\Y DEDWYDD. Nis gellir meddwl am ddim mwy 
priodol i fod yn ddiweddglo ei weinidogaeth. Disgwyliai ef 
ei him, a'r gynnulleidfa efallai, er yn wanaidd, y byddai 
iddo gael pregethu eto yn achlysurol yn y lie, ond fe wyddai 
Ysbryd Duw yn wahanol. Y tro diweddaf ydyw yn Bethel. 
Fe chwysodd lawer yma, ond dyma y diferyn olaf yn disgyn 
ar ddail y Bibl a'r astell. Taflai ei olwg i lawr ac i fynu ar 
ei gynnulleidfa hoff, ac estynai ei fraich allan yn ol ei arfer 
wrth gyflwyno ei rybuddion dwys. Er yn ymladd yn erbyn 
peswch a chaethder, pregethodd y noson hon llawn mor 
■wresog ac egniol ag erioed. Dyna yr oedfa drosodd, ym- 
"wasgara y gynnulleidfa, ac a yntau yn araf a lluddedig i 
lawr grisiau y pulpnd, byth i'w hesgyn mwy. Profedigaeth 
lied drom ydyw i "Weinidog ffarwelio a'i hen bulpud, wedi 
bod ynddo yn mynegi ffrwyth ei fyfyrdodau dwysaf, ac yn 
cyflawni y genadwri bwysicaf yn y byd. Bu yn Salem yn 
traddodi yr un bregeth dair wythnos wedi hyn, Tach. SOain, 
a thybiwn mai yma y gorphenodd ei weinidogaeth gyhoeddus, 
a'i lafur maith a chaled yn Liverpool. 

Byddem yn myned i'w weled unwaith neu ddwy bob 
wythnos ar hyd y gauaf yma, a theimlem nad oedd fawr o 
obaith iddo gael haf arall ar y ddaear ; ond yr oedd yn hynod 
o gyfnewidiol fel y byddai y tywydd. Os cai dipyn o lon- 
yddwch oddiwrth beswch, ymsiriolai yn fawr gyda chwmni. 



36 COFIANT. 

Gwaethygodd yn amlwg yn misoedd Chwefror a Mawrth. 
Methai wneyd yn agos cyttiaint o ddefnydd o'r bibell, ac 
ychydig o lonydd a gai i ddarllen. Byddai yn darllen y 
" Dysgedydd " yn fanwl drwyddo, ni welsom neb ond efe a'r 
hen Doraos Cadwaladar, o'r Bala, yn gwneyd mor fanwl, ac 
yr oedd yn cael bias mawr ar yr " Esboniad ar yr Hebreaid,' 
ac " Adgofion fy Ngweinidogaeth," ond yr oedd yn methu yn 
Ian a myned drwyddo y misoedd hyn. Mor gynted yr ym- 
aflai mewn llyfr, deuai pyliau tryinion o beswch ato, nes y 
byddai raid iddo ei roi o'i law. Dywedai wrthym yn ami 
fod ei ymddatodiad yn nesh.au. Aethom yno un diwrnod a 
gwelem dyred o hen law-ysgrifau yn dechreu cynheu yn y 
tan, a chipiasom afael mewn un dernyn bychan lie yr oedd 
Emyn tyner iawn, a gofynasom iddo beth oedd yn ei wneyd, 
" Llosgi rhyw hen bregethau a phrydyddiaeth," meddai, " na 
fuasent o ddefnydd i neb. Dyna fi yrwan wedi rhoi fy nesk 
a phob peth mewn trefn, nid oes genyf bellach ond disgwyl 
am yr alwad i fyned oddiyma." Ni welwyd ef byth wed'yn 
yn cynhyg ysgrifenu dim. Aeth yn fuan i fethu dyfod o'i 
ystafell, nac o'i wely. Yr oedd yn gorwedd yn nechreu Mai, 
pan ymadawodd y Parchedigion S. Roberts, Llanbrynmair, 
a D. Price, Dinbych, i'r America. Galwodd Mr. Roberts 
i'w weled, ond methodd Mr. Price, ac yr oedd yn siomedig 
iawn am hyny. Yr oedd yn gwanhau bob dydd, ac yn 
myned yn syn a dwys iawn. Gofynasom iddo un prydnawn, 
pan y dywedai ei fod bron yn ymyl yr afon, " A hoffech 
chwi gael rhyw grefydd wahanol i farw rhagor oedd genych 
i fyw ? " Atebai yntau yn union, " Na leiciwn wir, nid ai 
i ddim i insultio fy hen grefydd. Mi gefais fy nghynal yn 
fy mywyd ganddi, ac yr ydw'i 'n siwr y caf fi fy nal yn 
angeu ganddi. Y mae cyfammod ac addewidion Duw yn 
hen greigiau digon cedyrn, mi bwysa fy hunan arnynt 
byth." Ar y 29ain o Fai, daeth ein brawd, y Parchedig 



COFIANT. 37 

W. Thomas, Beaumaris, i edrych am dano, a cheisiai godi ei 
feddwl, ac ar ol hir geisio, dacw wen ar ei wyneb, y gyntaf 
ar ol iddo ddechreu gorwedd. Cyfeiriai William at ei 
bregeth nodedig yn Nghymanfa Caerynarfon, ar ein " Byr 
ysgafn gystudd ni." Dywedai yntau, "nad oedd wedi cael 
achos i newid ei farn, a'i fod wedi ymborthi mwy ar ei 
gwirioneddau y dyddiau diweddaf na'r un arall." Daeth y 
Parch. W. Rees i edrych am dano yn hwyrach yr un noson. 
Yr oedd ef wedi bod yn y Deheudir am dair wythnos. 
Holai Mr. Pierce yn fynych am dano, a deisyfai yn fawr am 
gael ei weled cyn marw. Yr oedd yn wan iawn pan y daeth 
i mewn, fel nad allodd ymddiddan nemawr ag ef. Syrthiai 
i gysgu bob yn ail bum munud, ac agorai ei lygaid syn 
arnom drachefn. Ymadawodd Mr. Rees gan addaw galw 
dranoeth ; ac ymadawsom ninau ychydig wedi naw, gwasgai 
ein Haw yn anwyl wrth ffarwelio, a dyna y tro diweddaf i 
ni ei weled yn fyw, gan i ni fyned gyda ein brawd i Gyfarfod 
Wrexham erbyn y Sabboth. Prydnawn dranoeth, (Mai y 
30ain, 1857), oddeutu pump o'r gloch, yn 56 mhvydd oed, 
gorphenodd ei yrfa. gan adael gweddw, a thri o blant ar ei 
ol. Digwyddodd fod rhai o'r chwiorydd crefyddol mwyaf 
anwyl ganddo yn ei fywyd, wedi dyfod i edrych am dano, a 
chawsant yr hyfrydwch prudd o'i weled yn myned adref. 
Ei eiriau diweddaf oeddynt, "Cyfammod tragywyddol a 
wnaeth efe a mi, wedi ei luniaethu yn hollol ac yn sicr." 
Dydd Iau canlynol, hebryngwyd ei ran farwol i dy ei hir 
gartref, yn Cemetery newydd, Smithdown Lane, gn.n dros fil 
o bersonau. Cymerodd y Gweinidogion canlynol ran yn y 
gwasanaeth yn Bethel, ac yn y gladdfa : — Y Parchedigion 
R. Jones, Manchester ; O. Owens, Rhesycae ; R. Williams, 
Brymbo ; T. Roberts, Llanrwst ; H. Pugh, Mostyn ; W. 
Rees, J. Dewsnap, ac H. Griffiths, Liverpool. Dygodd yr 
eglwysholl dreuliau y claddu, a chododd gofgolofn wedi hyn 



38 COFIANT. 

ar ei fedd. Traddododd y Parch. Wm. Rees ei bregeth 
angladdol yn Bethel, i un o'r cynnulleidfaoedd lluosocaf a fu 
erioed o fewn y muriau. Cymerodd y geiriau diweddaf a 
ddiferodd dros wefusau yr ymadawedig yn destyn. Dyna 
ni yn awr wedi myned mor fanwl a byr ag y gallasem trwy 
helyntion ei fywyd gweinidogaethol. Ni a gawn yn y ben- 
nod nesaf wneyd ychydig sylwadau mor deg ag y medrwn, 
ar nodweddiad a theithi ei feddwl, a'i lafur llenyddol. 



PEN. III. 

EI NODWEDD EEL DYN, GWEINIDOG, AC AWDW2. . 

Yr oedd Mr. Pierce o ran ei berson yn lied dal; gwyneb yn 
hytrach yn hir, heb ond ychydig iawn o gernflew ; esgyrn y 
gruddiau yn lied uchel ac amlwg ; taken lawn ac uchel ; ac 
edrychiad dwys ; gwallt llwyd tywyll, yn gudynau hirion a 
meinion ; ysgwyddau llydain, breichiau gweddol gryfion, a 
dwylaw a bysedd nodedig o hirion ac ystwyth. Cyfodai 
gwrid i'w ruddiau yn union yn mhresenoldeb rhywun a 
dybiai yu uwchraddol iddo, neu ar ychydig o gynhyrfiad, fel 
yr oedd yn edrych yn dda hyd yn oed yn ei gystudd 
diweddaf. Gwarai ychydig wrth gerdded, a tharai ei ffon 
a'i sawdl yn drwm ar y ddaear, ac a'i yn mlaen yn gyflym, 
ond nid yn frysiog. Siaradai braidd yn sydyn ar adegau 
yn ei gyfarchiad cyntaf, fel y tybiai yr anghynefin ei fod yn 
sarug, ond troai i don hirllaes deimladwy cyn hir. Yr oedd 
o ran ei dymher yn rhydd, agos, difost, serchog a chyfeillgar, 
a hynod ddiuchelgais, a byddai ar adegau pan yn iach, yn hoff 
o ysmalio yn ddiniwed gyda'i gyfeillion. Teiralai yn union 
oddiwrth garedigrwydd, neu angharedigrwydd ; yr oedd yn 
hawdd i'w glwyfo, ac yn hawdd i'w wella. Yr oedd yn 



COFIANT. 39 

ddyn teimladwy iawn yn y teulu, os gwelai rhyw afiechyd 
ar ei briod, neu ei blant, pryderai yn union am danynt. Er 
mai ychydig o rodres a wnai gyda'r plant, yr oeddynt yn 
gwybod er yn ieuaingc fod yn hawdd iawn myned at ei 
galon. Rhoddai berffaith hyder yn ei briod i drefnu ei 
bethau amgylchiadol, ac yr oedd yn gwneyd yn gall, gan 
fod yn sicr ei bod hi yn rhagori arno ef yn byny. Nid oedd 
rhyw drarTerth i'w foddio gyda danteithion y bwrdd, yr oedd 
ganddo ei ddewis bethau, ond ychydig iawn oeddynt, a'r 
rhai hyny o'r nodwedd mwyaf syml. Llawer gwaith y 
clywsom yn y Ueoedd y bu yn lletya yn Nghymru, y sylw 
am dano, " Dyna yr hen greadur mwyaf hawdd i'w foddio 
yn y byd." 

Nid oedd yn ddyn a ganmolai bawb, eto heb fod yn 
gyfaill i neb. Gwelai ddiffygion mor gynted ag un dyn, 
ond cymerai yr olwg mwyaf ffafriol ar bawb nes gweled fod 
yno ddichell, a brad, a dialedd yn yr ysbryd. Enillodd 
gylch mawr o gyfeillion, a llwyddodd i'w cadw yn lied gyfan. 
Yr oedd yn hynod hoff o gyfeillion, a chredwn fod ami i un 
yn dyweyd ar dderbyniad o'r newydd am ei farwolaeth, 
" Gofld sydd arnaf am danat ti, fy mrawd (Pierce) : cu iawn 
fuost genyf fi." Dywedai un tro ar ei bregeth mewn Cym- 
manfa yn y Rhos, mewn teimlad dwys, a'r dagrau yn llifo, 
" Peth mawr iawn ydyw bod yn mynwes y brodyr. Ni 
charwn ni ddim cael fy nghladdu heb fod rhai o honynt yn 
tywallt dagrau ar fy medd." " Ni chain 7 ef ddim," meddent 
hwythau wrth eu gilydd ar y diwedd. Teimlai yn awyddus 
iawn am wneyd y brodyr dyeithr a ddeuent i'r dref yn 
achlysurol i bregethu, yn ddedwydd yn ystod eu harosiad 
oddiwrth eu teuluoedd a'u heglwysi. Trefnai i golli cryn 
dipyn o amser gyda hwy, i ddangos pob rhyfeddod a allai 
iddynt. Yr oedd ei dy yn agored i'w derbyn ar unrhyw 
adeg. Clywsom amrai o AYeinidogion o'r Deheudir yn 
d2 



40 COFIANT. 

enwedig, y rhai na fyddent yn dyfod i Livepool mor fynych 
a'r rhai o'r Gogledd, yn cyfeirio yn ddiolchgar iawn at hyn. 
Gofidiai yn fawr pan yn ei gystudd nad allai fyned gyda 
hwy, ac anogai ni yn daer i lanw ei le yn h) 7 n. Danghosai 
peth fel yma y teimlad tyner oedd ganddo at ei frodyr. Pan 
feddyliom am ei lafur gweinidogaethol, rhaid i ni addef ei fod 
yn gwneyd aberth mewn llawer ystyr trwy hyn, ond teimlai 
mai peth anfrawdol iawn fyddai gadael rhai mor ddyeithr, 
ddydd ar ol dydd wrthynt eu hunain. 

Ni chlywsom ef yn pregethu yn ei dymhor mwyaf cryf a 
bywiog, ac felly yr ydym o dan ychydig o anfantais i roi 
darluniad o hono, ond yr ydym wedi holi llawer ar rai a'i 
clywsant ar wahanol adegau ar hyd ei oes, a chlywsom ef ein 
hunain lawer gwaith yn ei flynyddoedd diweddaf. Byddai yn 
Uafurio yn galed i baratoi pregethau da a sylweddol erbyn 
pob Sabboth. Y mae yn rhaid i ni feddwl fod ei lafur yn 
fawr, pan y cofiom fod ganddo am rai blynyddoedd i dra- 
ddodi tair o bregethau gwahanol i'r nn gynnulleidfa bob 
wythnos. Yr oedd ganddo gasgliad da iawn o lyfrau, ag 
ystyried ei amgylchiadau, ond yr oedd yn fwy o feddyliwr 
nag o ddarllenivr. Darllenai yr " Eclectic Review, " y 
" Biblical Beview," y " Nonconformist," ac amrai o'r cylch- 
gronau Seisonig a Chymreig, ond ychydig mewn cymhariaeth 
a ddarllenai tu allan i gylch duwinyddiaeth. Ei brif awdwyr 
oeddynt Dr. Owen, John Howe, Andrew Fuller, Dr. Dodd- 
ridge, Poole, Henry, Dr. Edward "Williams, a Dr. Pye 
Smith. Collodd lawer o'i gysgu yn mlynyddoedd cyntaf ei 
weinidogaeth i ddarllen gweithiau y rhai hyn, ac i goethi ei 
hunan, er ceisio gwneyd i fynu am ddiffyg athrofa. Darllenai 
yr un llyfrau lawer gwaith drosodd, fel yr oedd yn bur gyf- 
arwydd a'u cynhwys. Nid oedd mor fedrus ag ambell rai i 
gofio eu sylwadau yn eu geiriau hwy eu hunain, ond cofiai 
eu sylwedd. Eto, er ei fod wedi darllen yr awduron da 



COFIANT. 41 

yma, nid oedd ei ragoriaeth yn hyn, ond yn ei ymchwiliad 
manwl i'r Bibl, a'i farn annibynol uwch ei ben. Yr oedd yn 
ysgrythyrwr rhagorol. Yr " Hen Fynegair Ysgrythyrol," y 
byddai rhai o'i frodyr yn ei alw. Os dywedid darn o adnod 
wrtho, gallai ddyweyd yn union yn mha le yr oedd. Byddai 
yn cael ei boeni braidd wrth gywiro beunydd rhyw hen wr 
yn y gyfeillach, oedd yn rhoi mai un ai Dafydd neu Paul 
oedd yn dyweyd pob peth trwy'r Bibl. " Fel hyn y mae 
Paul yn dyweyd/' meddai yr hen bererin ; " Nage," meddai 
yntau, " yr ydych yn camgymeryd yr hen frawd, Iago sydd 
yn dyweyd fel yna." Ac un tro aeth yr hen wr yn mhellach 
na hyn dros y linell. " Beth wyt ti yn dd'eyd Dafydd,'' 
meddai, " fel hyn on'te ? " " Nage," meddai yntau, " nid fel 
yna yn hollol y mae Dafydd yn dyweyd, ond Edmund Prys 
sydd yn dyweyd fel yna." Sylwai yn union ar ryw un yn 
camddyweyd adnodau. Nid oedd ef ei hun nemawr byth 
yn dyweyd yr oil o adnod, ond yn unig y rhan a fyddai yn 
taro ar ei fater, ac wedi adrodd y rhan hyny yn union fel y 
byddai yn y Bibl, aralleiriai ef er ei wneyd yn fwy syml. 

Yr oedd bob amser yn dechreu ar ei bregethau yn gynharol 
yn yr wythnos, fel y byddai wedi eu gorphen erbyn canol dydd 
Sadwrn, a byddai yn barod i ymweled a'i gyfeillion, neu i 
dderbyn ymweliad ganddynt y prydnawn ; ond ni byddai byth 
yn ysgrifenu ei bregethau yn llawn hyd yn fuan ar ol dyfod- 
iad Mr. Williams, o'r Wern i'r dref, ymddibynai yn unig ar 
y penau, ac ychydig nodiadau fel rhyw landmarks. Wrth 
iddo adrodd un prydnawn Sadwrn i Mr. "Williams, yr hyn 
oedd yn fwriadu draddodi y Sabboth, gofynodd iddo yn ei 
ddull ages a serchog ef, " Pierce wyt ti byth yn ysgrifenu 
rhagor na hyn yna ar dy bregethau ? Byddai yn well i ti 
wneyd yn wir." Cymerodd ei gyngor, a newidiodd o hyny 
allan ei ddull, ac aeth i ysgrifenu un bregeth bob wythnos 
yn llawn. Traddodai yr un nos Fercher heb ysgrifenu 



42- COFIANT. 

nemawr, na dim yn ami, a chlywsom ef yn cwyno fod y 
pregethau hyny yn fynych yn cael mwy o dderbyniad, na'r 
pregethau y b} T ddai yn llafurio cymaint i'w paratoi erbyn y 
nos Sabbotb. Yr oedd ei bregeth bob amser yn fwy nodedig 
am ei llwyth o fater, nag am dlysni a destlusrwydd ei frawdd- 
egau. Nid oedd ganddo ddim bias ar adrodd rheffyn hir o 
frawddegau llawn o'r ol, a'r og, a'r od, ac ansoddeiriau yn 
ddiddiwedd. Byddai yn hytrach yn anystwyth ar y cyntaf, 
a thriniai ei fater yn rhy fanwl a dwfn i ddeall y cyffredin, 
gan edrych arno yn ei wedd nacaol a chadarnhaol, ac yn ei 
berthynas a gwirioneddau ereill crefydd, ac ni chynhygiai at 
ddim arabaidd (humorous, J nac at adrodd dim hanesion 
(anecdotes.) er egluro ei bwngc, fel yr oedd i rai na feddent 
chwaeth at Dduwinyddiaeth bur, am gryn ran o'i bregeth 
braidd yn drymaidd ; ond ymystwythai yn araf fel y poethai, 
ac y disgynai ei chwys oddiar ei dalcen ar hyd ochr ei rudd- 
iau, ac ymollyngai i ryw don hirllaes, deimladwy, doddedig 
(pathetic,) nes y byddai ami i ddeigryn yn cael ei dywallt 
trwy y gynnulleidfa, Anfynych y clywsom ni ef yn pregethu 
na fyddai heb un ymgais wrth ddyweyd gwirioneddau pur, 
syml, a difrifo!, yr efengyl, yn tynu cawodau o ddagrau. 
Adroddai uu o Weinidogion Mynwy wrthym, iddo gael rhyw 
effaith ryfedd mewn Cymanfa yn y Sir hono, wrth wahodd 
pechadur i ddychwelyd at Dduw, yn niwedd ei bregeth, yn 
y dull syml canlynol; — " Tyr'd yn wir at Dduw, os deu'i di, 
fefydd yn dda gan Dduw dy wel'd ti" Dywed cyfaill arall 
iddo, fod rhyw eneiniad rhyfeddol yn cydfyned ag ef pan yn 
pregethu yn Nghymanfa Caergybi, yn 1849, oddiar y geir- 
iau hyny, " Pan welodd efe y ddinas, efe a wylodd drosti.'' 
Tua'r terfyn, darluniai ddyn yn mynu myned trwy bob peth 
tua'r trueni, a danghosai yn effeithiol gymaint o bethau oedd 
Duw wedi osod ar ei ifordd i uffern. "Dyna fe," meddai, 
" wedi myned trwy esiampl, cynghorion, gweddiau, a dagrau 



COFIANT. 43 

tad a mam dduwiol. Y mae ei ffordd yn rhydd i uffern yn 
awr ? JNac ydyw. Y mae ganddo eto i fyned trwy ddylan- 
wad cymydogaeth grefyddol, trwy rybuddion a galwadau 
gweinidogaeth yr efengyl, trwy aberth a gwaed Iesu Grist, 
trwy ocheneidiau a gweddiau taerion eglwys Dduw. Wei 
dyna hi yn hollol rydd iddo yn awr, nid oes dim mwy 
rhyngddo a'r tan tragywyddol? Oes/' meddai, gan godi ei 
fraich a'i lais, nes rhoi un o'r bloeddiadau effeithiolaf yn ei 
oes, " Y mae yn rhaid iddo nofio trwy ddagrau'r Cyfryngwr 
eto.''' 

Ymddengys ei fod yn fwy effeithiol wrth fwrdd y Cymun- 
deb nag yn unlle. Sylwa un, " Yr oedd yn gweddio yn dda, 
yn pregethu yn dda, ac yn cynhal Seiat yn dda, ond wrth 
fwrdd y Cymundeb yr oedd yn rhagori — yn tra ragori. Os 
byddai ei bregethau weithiau uwchlaw amgyflredion y 
lluaws, yr oedd yn y fan yma yn agos at y gwanaf." Dang- 
hosai yn ami fe] yr oedd Crist yn sylweddoli yr holl gysgod- 
au, fel nad oedd eisiau nac aberth, nac offrwm, nac offeiriad 
mwy. "Caiff," meddai, "gyllell y Leflaid rydu yn awr, a'r 
wyn bach brangcio ar hyd llechweddi Canaan, dyma Oen 
Duw wedi ei gael." Waith arall arweiniai y meddwl i 
ryfeddu cariad Duw yn anfoniad y Mab. Gofynai mewn 
syndod, " Pwy oedd yn anfon ? Yr Hollgyfoethog a ddig- 
wyd genym ni ! Pwy a anfonodd ? Ei Uniganedig Fab ! 
I ba beth ? 1 farw trosom ni ei elynion ! I ba ddiben ? I'n 
prynu a'n gwaredn byth ! Dyma ras ! Rhyfedd fod dim a 
fynai Duw a, ni ond ein damnio. Hawdd y gellwch chwi 
angylion glan ryfeddu at y drefn yma." Ac waith arall 
ceisiai symud ofnau ac anghrediniaeth y gwan fel hyn, "A 
gaiff y truan anghenus damaid tua llys y pendefig acw? 
Caiff. Pa fodd y gwyddus ? Y mae wedi paratoi ei ychain 
a'i basgedigion, ac y mae y danteithion ar y bwrdd, a'r 
gweision allan yn gwahodd rhai o'i fath ef. Y mae yn 



44 COFIANT. 

derbyn pawb a ddel. Tyr'd yn dy flaen bechadur tlawd. 
Paid ac ofni prinder, na phall, na gwg yr Arlwywr. ' Yr 
hwn nid arbedodd ei briod Fab ' ydyw. ' Pa wedd gyd ag 
ef hefyd na ddyry efe i ni bob peth ? ' " 

Yr oedd bob amser fel Gweinidog yn barod i gynhorthwyo 
yr eglwys yn ol ei allu, ac yn fyuych uwchlaw ei allu, yn 
ei phethau amgylchiadol. Dyma fel y dywed Ysgrifenydd 
yr eglwys am dano. " Ychydig mewn cymhariaeth oedd yn 
ngallu yr eglwys i roddi iddo tuag at ei gynhaliaeth, ond o'r 
ychydig hyny yr oedd efe yn dychwelyd llawer yn ol. Cyf- 
ranai yn gyson uwchlaw ei allu at amgylchiadau yr eglwys ; 
ac ni wnaed ymdrech m awr un amser nad oedd ei enw ef 301 
mlaenaf ar y rhestr. Nid ydym yn crybwyll hyn fel unig 
ragoriaeth Mr. Pierce, ond am ei fod i'r cyffredin yn rhagor- 
iaeth anhysbys. Fel pregethwr yr oedd yn ddigon adna- 
byddus." Yr oedd bob amser yn awyddus am i gasgliad y 
Gymanfa fod yn un teilwng, ac am rai blynyddoedd byddai 
yn ceisio sicrhau addewidion gogyfer a hyn, ac yr oedd ei 
enw ei hun fel y nodwyd yn un o'r rhai blaenaf ar y rhestr. 

Fel Gweinidog hefyd yr oedd yn hynod o gartrefol. Os 
cai fyned oddicartref ychydig wythnosau yr haf, ac ambell 
gyfarfod a Sabboth arall, boddlonai ar hyny. Da iawn i'r 
eglwysi yn gyffredinol ydyw cael dynion cyhoeddus, parod 
i'w gwasanaethu ar unrhyw adeg ; ond o'r ochr arall, y mae 
Gweinidogion gofalus am gartref, yn ddosbarth gwerthfawr 
iawn. Un o'r rhai hyny yn ddiamheuol oedd ef. Gartref 
yr oedd ei elfen ef. Edrychai ar y cyfarfodydd wythnosol 
bron mor bwysig a'r Gymanfa fawr. Ni fynai er dim golli 
y gyfeillach. Gofalai hefyd am fod yn brydlon yn mhob 
cyfarfod. Edrychai ar ei oriawr ddwywaith neu dair, ac 
yna codai yn sydyn, a dywedai wrth y rhai o'i gylch, " Y 
mae 'n bryd cychwyn." Yr oedd yn awyddus iawn am 
wreiddio yr eglwys yn egwyddorion crefydd, ac i'r diben 



COFIANT. 45 

hyny, byddai rhyw fater neu adnodau penodol o dan ystyr- 
iaeth agos yn inhob cyfeillach. "Wedi i bawb ddyweyd eu 
meddyliau ar yr hyn a fyddai o dan sylw, byddai yntau yn 
pregethu ar yr un peth. Traddododd rai o'i bregethau goreu 
fel hyn. Yr oedd yn ofalus iawn am ei ieuengctid. Rhoddai 
bob anogaeth a chymhorth i Gymdeithas y Gwyr leuaingc, 
ac i Gymdeithas y Chwiorydd leuaingc, tra y parhaodd. 
Yr oedd hefycf yn ddiwyd iawn fel Bugail. Nid oedd yn 
un da am adnabod gwynebau, ond rhoddai y Diaconiaid, ac 
yn benaf Mr. Gearge Owens, bob cymhorth iddo gael allan 
y personau gofynol. Nodid iddo y personau absenol, a'r 
rhai y tybid y gallasai wneyd lies iddynt wrth ymweled a 
hwy. Nid oedd cystal a llawer un am dori at rai ar y 
cyntaf, ond wedi unwaith ddyfod yn gyfarwydd a rhai, yr 
oedd ganddo ddylanwad neillduol mewn ymddidd anion per- 
sonol. Gwelwyd hyn ynddo cyn iddo ddyfod i Liverpool. 
Cafodd fentfeyg merlen y Rosa, i fyned i'w daith Sabbothol 
i Langollen un tro, ac wrth ddychwelyd ddydd Llun, arosodd 
yno i de, a chafodd gyfle i annog Mr. Nathaniel Eoberts, i 
ymuno a chrefydd. Cynhorthwyai Mrs. Eoberts ei fam ef, yr 
hon oedd yn ddynes nodedig am ei chrefydd, ac yn hoff iawn 
o hono. Ciliodd Mr. Roberts allan, ac aeth yntau ar ei ol, a 
denodd ef rhwng bodd ac anfodd i ddyfod i'r Seiat y noson 
hono. Wedi myned i mewn, nid aeth byth allan. Saif fel 
colofn gadarn yn addurn i grefydd hyd heddyw. Gwyr 
llawer ei fod yn Ddiacon defnyddiol, ac yn un o'r dynion 
goreu yn Sir Ddinbych. Gallasem gael rhai engreifltiau 
ereill cyfTelyb, ond ni chaniata ein gofod. Digon yw dyweyd 
iddo lanw ei holl gylchoedd fel Gweiaidog yn fTyddlon iawn. 
Gofalai nid yn unig yn llawn am Bethel, ond rhoddai bob 
cymhorth a allai i'r eglwysi ereill. Cerddodd lawer i'r 
Tabernacl i bregethu nos Iau, ar bob tywydd, pan yr oedd 
heb Weinidog. Ac os byddai aflechyd neu farwolaeth, yn 



46 COFIANT. 

ystod absenoldeb un o'r brodyr ereill, byddai ef yn wastad 
wrth alwad. Pregethodd lawer i'r Cymry a ddaethant i'r 
Copper "Works, Seacombe. Ac wedi dechreu achos yn 
Birkenhead, ni fu neb mwy parod i roi pob cymhorth, pan 
yn yr Ysgoldy, ac wedi myned i'r Capel. Os byddai gair 
o'i eiddo o ryw gymhorth yn y pwyllgorau mynych a gyn- 
helid pan yr oedd y ddyled yn aros, rhoddai ef yn union 
dros yr achos gwan. 

Tystia y rhai fn yn cydweinidogaethu ag ef, ei fod yn 
gydlafurwr hoff iawn, yn un brawdol a diymyraeth. Bu yn 
cydlafurio a'r Parchedigion John Breeze, a "W. "Williams, 
(Wern), a gwelodd eu claddu, soniai yn barchus am danynt, 
a hiraethai ar eu hoi, Bu wedi hyny yn cydlafurio a'r 
Parchedigion W. Bees, ac B. Thomas. Ni chlywsom ef 
erioed yn dyweyd dim ond yr hyn oedd yu berffaith frawdol 
am danynt. Hoffai yn fawr gyfarfod a Mr. Thomas ar ol 
iddo ymadael a'r dref. Bu yn cydlafurio hefyd ar Parch. 
"W. Morris; wedi hyny daethom ninau, a'r Parch. J. Thomas, 
i'r cylcb. Ond rhwng Mr. Bees ag yntau y bu y gyfeillach 
agosaf. Yr oeddynt yn agos i'r un oed, ac yn gydnabyddus 
a'u gilydd c}m myned i'r "Weinidogaeth, ac mewn 11a wer 
ystyr o'r un chwaeth. Tra y medrodd lusgo i un man, ai i 
dy Mr. Bees. 

Nid oedd yn hoff iawn o ymyraeth a phethau gwladol, er 
hyny yr oedd yn Bhyddfrydwr trwyadl, a bu ar rai adegau 
ar yr esgynlawr yn dadleu dros ei egwyddorion. Yr oeddym 
ni gydag ef agos trwy'r dydd, ar ryw etholiad boeth yn 
Liverpool. Teimlai yn anesmwyth eisiau cael myned allan 
i bleidleisio, er ei fod heb fod o'r ty gan lesgedd er's dyddiau. 
Ceisiem ei dawelu trwy sicrhau iddo y byddai i Ewart enill. 
". Ni wn ni ddim wir," meddai, " y mae yr hen Dories yna 
yn Uawn castiau." Buasai y Bhyddfrydwyr yn anfon cerbyd 
i'w ymofyn yn union, ond mynodd ef dalu am un ei hun, ac 



COFIANT. 47 

aeth at y polling booth, a phan y gofynwyd iddo dros bwy yr 
oedd yn pledleisio, atebai yn bwysleisiol iawn, " For Ewart." 
Yr oedd hefyd yn Ymneillduwr egvv 7 yddorol. Dewiswyd ef 
a'r Parchedigion "W. Rees, ac R. Thomas, a Mr. "W. Evans, 
i gynrychioli eglwysi Annibynol Cymreig Liverpool, yn 
Nghynnadledd fawr Cymdeithas y Dadgysylltiad, yn Llun- 
dain, yn Ebrill 1844. Ac ni a'i cawn ef, a'r Parchedigion R. 
Thomas, ac E. Davies, Newmarket, cyn hyn, yn Nghyfarfod 
Undeb Cynnulleidfaol Lloegr a Chymru, gynhaliwyd yn 
Nghaerynarfon yn Hydref 1S42, yn siarad ar, " Yr anghen- 
rheidrwydd o iawn ddeall, a chyson ymarfer egwyddorion 
addefedig Ymneillduaeth. 

Bu hefyd ar y telerau goreu gyda Gweinidogion o enwadau 
ereill. Treuliai lawer o amser yn nghwmni y diweddar 
Barch. Daniel Jones, (B), Great Crosshall Street, a'r Parch. 
W. Roberts, (B), Stanhope Street, y pryd hyny, ond Blaenau 
Gwent yn awr. Yr oedd yn gydnabyddus iawn a'r diweddar 
Barch. John Hughes, Mount Street. Bu Mr. Hughes yn 
edrych am dano yn ei gystudd, a soniai lawer am ei weddi. 
Yr oedd y diweddar Mr. Jones, Castle Street, hefyd yn 
gyfaill mawr ganddo. Y mae llu o'i hen gyfeillion wedi 
myned i'r un wlad ag ef erbyn hyn. 

Y mae genym eto i wneyd nodiadau arno fel Awdwr, ac 
yn neillduol fel Bardd, ond gan ein bod yn myned i gyhoeddi 
llawer o'i "Weithiau, ni ddisgwylir i ni wneyd rhyw nodiadau 
meithion arno yn yr ystyr yma. Ymddengys mai ychydig 
o'i gynhyrchion a anfonodd i'r cyhoedd hyd rhai blynydd- 
oedd ar ol ei ddyfodiad i Liverpool. Byddai yn lied hoff o 
gymdeithas yr awen er yn ieuangc Ymgynnullai amrai o 
fechgyn Dinbych, ac yntau yn eu mysg i rhyw furddyn o 
hen weithdy, a elwid " Yr Academy," i brydyddu am y 
goreu. Gallai llawer ddiystyru He o'r fath, ond cafodd ef les 
llenyddol yno. Dywed T. ab Gwilym am dano pan gydag 



48 COFIANT. 

ef yn Rhuthyn, " Yr oedd yr athrylith farddonol yn amlwg 
ynddo y pryd hyn, ac yr oedd ganddo hyfrydwch mawr yn 
nghwmniaeth duwies yr awen. Yr oedd wedi talu cryn 
sylw i natur a rheolau barddoniaeth Gymreig." Er hyny 
# nid ydym wedi canfod dim o'i waith wedi ei gyhoeddi hyd 
Ionawr 1837, pan yr ymddanghosodd dau Englyn o'i waith 
yn y Dysgedydd, y rhai a gyfansoddwyd. 

" Wrtli weled cafod gynimysg, 

wlaw ac eira a chenllysg ; " 
a T. P., Llynlleifiad, ar eu holau, fel y byddai ar ol pob 
peth a gyhoeddai braidd byd ddiwedd ei dymbor. Yr oedd 
ganddo ffug enw dewisol, sef Tbomas Clwyd, ond ycbydig o 
ddefnydd a wnai o hono. Ni a gawn befyd am Cbwefror o'r 
nwyddyn hon yn yr un Cylcbgrawn, " Awdl o Goffadwriaeth 
am y Parcb. Ricbard Rowlands, Conwy." Ond yn 1839, y 
daeth allan fel ymgystadleuwr llwyddianus, pan y cafodd y 
Tlws a'r Wobr gyntaf, am yr Awdl oreu ar " Ham an a 
Mordecai," yn Ail Eisteddfod Llynlleifiad, yr bon a gyn- 
baliwyd ar Ddydd Gwyl Dewi, (Mawrtb laf,) yn y Music 
Hall, Bold Street. Llefara y Beirniad, sef Caledfryn, yn 
ucbel iawn am yr Awdl hon. Dywed wedi nodi rbai diffyg- 
ion, ei bod "yn gyfanwaitb mor gyd-ddilynol," fel mai 
" anbawdd difynu un rhan o hono i ddangos ei ragoriaetb ar 
y Hall ; " iddo gadw trwy y cyfansoddiad " at y prif beth 
mewn barddoniaeth, sef y mater," a'i fod " wedi trin hwnw 
yn fedrus ac awenyddol," ac fod "y cynghaneddion ar y 
cyfan yn gywir ac yn nerthol," a chan ei fod "wedi llwyddo 
mor ragorol i allu cyfansoddi cyfanwaith barddonol mor 
gyson, mor fywiog, ac mor ardderchog," na ryfeddai " nad 
ellir ei restru yn fuan yn mhlith prif feirdd yr oes." Hyd- 
erwn y gwna darllen yr Awdl hon brofi fel y dywed y 
Beirniad hefyd am dani, ei bod " yn tueddu i roi bias ne- 
wydd i ni ar ddarllen llyfr Esther." Ymddanghosodd dwy 



COFIANT. 49 

Awdl arall iddo yn y Dysgedydd am y flwyddyn hon, fel yr 
oedd yr awen mewn llawn waith ganddo, sef un " Goffadwr- 
iaethol am Mr. Eleazer R. Jones, mab y Parch D. Jones, 
Gweinidog gyda'r Bedyddwyr, yn Llynlleifiad ; " ac un ar 
" Abraham yn offrymu Isaac." Cafodd yr olaf gymeradw3 T - 
aeth uchel gan y cyhoedd ar ei dyfodiad allan. Peth 
rhyfedd yw enill unwaith, y mae yn rhoi bias ar ail geisio. 
Felly y bu gydag ef. Oynhygiodd Eisteddfod Gadeiriol y 
Gordofigion, yr hon a gynhaliwyd yn Llynlleifiad am dri 
diwrnod yn Mehefin 1840, dlws gwerth 3p., a gwobr o 5p., 
am yr " Awdl oreu ar y Rhuthrwynt dinystriol a ymwelodd 
a Llerpwll, a manau ereill o'r Deyrnas, ar y 6ed, a'r 7fed o 
Ionawr, 1839 ; " ac efe a enillodd y gamp gyda hon eto. 
Cynhygiodd Cymreigyddion Caerludd y flwyddyn ganlynol 
1841, 10p., o wobr am yr "Awdl oreu er Coffadwriaeth am 
y diweddar haeddbarch, a'r gwladgar Gymro, Syr "Watkin 
"Williams Wynn, Barwnig, A.S.," a barnwyd ef yn oreu. 
Dyna ef yn fuddugol am dair blynedd yn olynol. 

Nid ydym yn gwybod iddo ymgystadlu ar yr un pwngc 
am rai blynyddoedd wedi hyn, o'r hyn leiaf nid oes genym 
hanes iddo fod yn fuddugoliaethus, ond cyfansoddodd rai 
darnau gorchestol yr adeg yma. Ymddanghosodd Galareb 
odidog iddo ar ol y Parch. J. Breeze, Caerfyrddin, yn Nys- 
gedydd Ionawr, 1843. Tybiwn mai yn y cyfwng yma y 
cyfansoddodd y Cywydd bywiog a desgrifiadol i Lynlleifiad, 
heblaw amrai ddarnau ereill. Ni a'i cawn ef eto yn 1849, 
yn Eisteddfod Aberffraw, yn fuddugol ar " Englyn i'r 
Llwynog." Yr oedd enill ar hwn, er mai un englyn ydoedd, 
yn gryn gamp, gan fod pob bardd bychan a mawr agos trwy 
Gymru wedi ymgeisio, oddeutu 150 yn yr oil. Y mae i'r 
englyn hwn ei hanes neillduol. Pe y manylem y mae i 
lawer o gyfansoddiadau fel i bersonau, eu hanes — pregethau, 
traethodau, emynau, pryddestau, awdlau, ac onglynion, ac y 



50 COFIANT. 

mae hanes rhai o honynt yn lied ryfedd a dyddorol. Felly 
yr englyn hwn. Rhyw beth fel hyn ydyw. Yr oedd Mr. 
Thomas Pierce, yn ceisio gaii ei dad gyfansoddi ar ryw 
destyn erbyn Eisteddfod Aberffraw, er mwyn codi tipyn ar 
ei ysbryd yn ei afiechyd, ond teimlai yn rhy wael a diyni fel 
y gomeddai addaw gwneyd. Aeth i Trefriw gyda ei briod 
am rai wythnosau. Wrth i'w fab ymofyn am bapur i ys- 
grifenu ato, gwelodd yn y portfolio ddau englyn, wedi craffu, 
canfyddodd mai dau englyn i'r Llwynog oeddynt, un o 
destynau Eisteddfod Aberffraw. Danghosodd hwy i'r Parch. 
W. Rees, ac anogodd ef iddo ddanfon y ddau i'r gystadleu- 
aeth ar bob cyfrif, a rhoddodd ffugenwau i roi wrthynt, 
Galwodd y Parch. W. Ambrose, heibio ty Mr. Pierce, yn 
Parliament Place, tra yr oedd ef i ffordd, a danghosodd 
Thomas yr englynion iddo, rhoddodd yntau ei fys ar un o 
honynt, a dywedodd, " Hwn fydd y buddugol ;" a'r very un 
hwriw fu felly. Cadwyd yr oil yn guddedig oddiwrth r yr 
hen Fardd ei hun. Ond ar ol i'r Eisteddfod fyned heibio, 
ysgrifenodd Mr. Rees ato yn ei ddull digrifol ef, i'w gyhuddo 
o ladratta un o wobrau Eisteddfod Aberffraw. Methai yntau 
a deall beth a feddyliai, a chan ei fod erbyn hyn wedi dych- 
welyd adref, aeth i chwilioam y ddau englyn, a chafodd y 
rhai hyny ddigon diniwed yn y man lie yr oedd wedi eu. 
gadael. Wedi hir synu, gofynodd i'w fab a ddarfu iddo wneyd 
rhyw ddefnydd o'r papur bach oedd yn y portfolio ? Gwen- 
odd yntau, a chyhuddodd ei hun, a chyfaddefodd bid sicr y 
modd y bu, a dywedodd, "Dyma chwi wedi enill tlws i mi." 
Daeth Mr. Rees a'r tlws iddo mewn ychydig ddyddiau ar ol 
yr Eisteddfod. Cododd ei ysbryd yn anghyffredin wedi 
clywed yr helynt, ac yn enwedig wedi gweled iddo gario 
mor anrhydeddus yn ddiarwybod iddo ei hun. 

Ar y 3ydd o Fai, 1850, cynhaliwyd Eisteddfod Iforaidd 
yn Tredegar, ac un o'r prif destynau oedd " Marwnad i'r 



COFIAKT. 51 

Parch. J. P. Davies," Gweinidog parchus a defnyddiol gyda'r 
Bedyddwyr yn y dref hono. Yr oedd Mr. Pierce a'r ym- 
weliad ar parth yma ychydig cyn hyny, a gwelodd y testyn, 
ac ar anogaeth rhai cyfeillion penderfynodd ganu arno. Er 
fod amrai feirdd enwog wedi ymgystadlu, cariodd y dydd 
arnynt. Eben Fardd oedd y Beirniad, a dyma y Feirniad- 
aeth: — " ' Ymdeithydd ' a gyfansoddodd Awdl yn meddu 
teilyngdod mawr, cyflwyna i'n sylw eglurdeb a thlysni 
anarferol; mae y syniadau yn dyner a haelfrydig. Gesyd 
allan ei Gwrthddrych yn ngwir lun ei ddefnyddioldeb a'i 
nodweddiad, gan belled ag y portreadir ef yn y nodau ymyl- 
ddalenol a geir yn rhai or Awdlau. Tybiais i mi weled un 
neu ddwy o linellau beius yn yr Awdl, paham y gadawodd 
yr Awdwr hwynt ynddi sydd anhawdd i'w ddirnad, gan ei 
fod yn ymddangos yn Fardd o'r chwaeth a'r medrusrwydd 
uchaf. Yn ol fy marn i am deilyngdod cyinhariaethol yr 
Awdlau hyn ymrestra < Ymdeithydd ' yn gyntaf a goreu ; 
' Gwynlliw ' yn ail ; ' Morien/ f Parchwr ei Goffadwriaeth/ 
' Un ' a < Hen Wrandawr ' yn drydydd dcsparth, a * Carad- 
awc ' yn bedwerydd." 

Enillodd hefyd ar yr u Awdl oreu er Coffadwriaeth am 
Dewi Wyn," yn Eisteddfod Madog, yn Hydref 1851, am yr 
hon y cafodd 10p., a thlws arian. Dyma fe yn fudduo-ol 
dair blynedd eto yn olynol, a hyny yn mhen y deg mlynedd 
union ar ol bod felly y tro cyntaf. Cynhygiodd drachefn ar 
yr "Englynion goreu i'w gosod ar Feddfaen y diweddar 
Barch. John Elias," un o destynau Eisteddfod Llundain, yn 
1855. Daeth deugain o gyfansoddiadau i law ar y testyn 
dyddorol hwn. Barnwyd chwech yn tra-ragori, ac yn gyf- 
artal mewn teilyngdod, a dewiswyd un o'i rai ef at bump 
ereill yn fuddugol. Cafodd dlws yn Nghyfarfod Llenyddol 
Portmadog, yn 1856, am y Cywydd goreu i'r " Goleudy," a 
dyma orpheniad ar ei ymdrechion ymgystadleuol. Tybiwn 



52 COFIANT. 

iddo enill ar rai testynau ereill, ond nid ydym yn gwybod 
yn ddigon manwl i'w nodi allan, ac nid oedd ei gyfansodd- 
iadau buddugol, ond rhan yn unig o'i weithiau barddonol. 
Dyna ei hanes fel Bardd yn lied gyflawn, ac y mae yn 
dangos ei fod o ddosbarth lied uchel fel y cyfryw. Ond ni 
fu erioed yn un uchelgeisiol fel Bardd mwy nag fel pregeth- 
wr. Pe y cawsai fwy o ysbiyd ymwthiol llawer un, credwn 
y gallasai ddyfod yn llawer mwy enwog. Nid ydym yn 
gwybod iddo gynhyg unwaith ar destyn Cadair Eisteddfod 
Dalaethol. Boddlonai ar yr ail destynau. Dywed rhai mwy 
cymhwys na ni i farnu ei fod yn Fardd rhagorol, cryf a 
chywir ei gynghaneddion, pur ei chwaeth, by wiog yn hytrach 
nag arucbel ei ehediadau, a llawn o deimlad natur. Cyfan- 
soddai yn gyflym wedi unwaith gael hwyl i ddechreu. 

Ychydig o gyfansoddiadau rhyddiaethol a gyhoeddodd — 
ambell i Bregeth, Traethawd, a Chofiant. Rhoddai amrai 
ganmoliaeth uchel i'w draethawd ar " Ddyn yn gyfrifol er 
hyny," pan y daeth allan yn Nysgedydd 1844. Ymgymer- 
odd i ysgrifeuu ychydig o erthyglau i'r " Gwyddoniadur," 
ond ni wyddom a gafodd wneyd fel y bwriadai. 

Yr ydym yn awr yn terfynu ein nodiadau arno, gyda 
difynu ychydig linellau o'i Awdl goffadwriaethol am y Parch. 
J. Breeze, a'u cymhwyso ato ef : — 

" Ei oes ef, a'i gynes fywiog anian, 

A'r ddawn a gafodd, a roddai 'n gyfan, 

I oleu'i ereill — oedd fel haul eirian ! 

Ei wresog ddull a'i llwyr wisgodd allan : 

Llosgodd nes diffodd ei dan, — mae wedi 

Elioi ei oleuni nes treulio 'i hunan : 

Ond cynneu mae 'ngwlad Canaan — mewn cariad, 

fawr alwad, yn y fro wiwlan." 



COFIANT. 53 



A ganlyn sydd ar ei Feddfaen a godwyd o barch i'w 
goffadwriaeth gan eglwys Bethel. 



IN MEMORY, 

OF 

THE BEY.- THOMAS PIEECE, 

For Twenty Fiye Years Minister of the Welsh Independent 

Chapel, Bedford Street, Toxteth Pap.k ; 

Distinguished alike as a good and faithful Pastor, an earnest 

Preacher, a profound Divine, and an eminent Welsh Poet. 

Who Died 30th May, 1857, Aged 56 Years. 

" Cyfanrmod tragy wyddol a wnaeth efe a mi, wedi ei luniaethu yn 
hollol ac yn sicr." 

Parhaus gof fydd am Pierce gu. — yn felus, 
. . . Gan iiloedd yn Nghymru ; 

6-was i'w oes, a gwas lesu, 

Hyd ei fedd, yn ddiwyd m. 

G. Hiraethog. 



H COFIANT. 

I GOFFADWRIAETH 
Y DIWEDDAR BARCHEDIG THOMAS PIERCE 



Pieece Anwyl! per y seinia — dy enw 
Ar dannau fy nheimlad : 
Mae hwn i mi, enw mad, 
Yu enw dan eneiniad. 



Fel Haw dde, fy nghyfaill oeddyd— ti imi 
Bob ty minor o'm bywyd, 
Yn oedfa llwydd, — mewn adfyd, 
Yn parhau 'n un pur o hyd. 

0, fy mrawd ! inae tan fy mron — yn aros, 
Drwm hiraeth yr awrhon, 
Am danad, gwiwfad gofion, 
Fwynha serch y fynwes hon. 

Brawd mewn lien, ac awenydd; — diymod 
Frawd imi mewn crefydd : 
Flwyddi meith fy ngbydweithydd, 
Was hoff iawn, ar faes y ffydd. 

Llafuriaist, gweitliiaist fel gwas, — yn dawel 
A diwyd yn nheyrnas 
Duw a'r Oen, a thrwy rad ras, 
Diweddaist fywyd addas. 

Chwarter canmlwydd mewn llwyddiant—milwriaist 
Mai Arwr difethiant; 
Yn swydd gweinidog a sant, 
Yn hardd iawn dan urdduniant, 



COFIANT. 53 



Kbad ras trwy -\vaed yr Iesu— oedd sylwedd 
A sail dy bregethu ; 
Yn wledd ac ymgeledd gu 
I'r enaid ar newynu. 

Ar bael haeddiant yr ail Adda, — yr iawn 
A roed ar Galfaria, 
Y sefit, y traethid tra 
Peiriant a nertb yn para. 

Treiddit i fewn at riddyn, — y cynwys, 
Ac enaid y testyn : 
Er rhoi maetb, gwir ambeutbyn, 
air Duw i bortbi'r dyn. 

Kid sotbach aSacb ac ofer, — ^neu blisg 
Eoit o'n blaen un amser ; 
Atbrawiaetb lawn maetb, a mcr, — 
Bara iawn-da 'n ddibrinder. 

Dy yrfa i'r pen orpbenaist— y gamp 
Heb gwympo enillaist; 
At y nod tynu a wnaist, 
A gafael arno gefaist. 

facbau blin afiechyd, — a pbeswcb, 
Y gorpbwysi 'n by fry d, — 
Yn y bedd, o s-\vn y byd, 
Croesau, a beiau bywyd. 

GafaeKt am * gyfammod — un yn dri, 
Hen drefn fawr y Cymmod ; 
A gwesgaist tan ei gysgod 
Yn y glyn, dan ganu ei glod. 



» " Cyfammod tragywyddol a wnaetb efe a mi," oedd ei eiriaa 
diweddaf. 

e2 



56 COFIANT. 

Drwy ing i wlad yr angel — dy enaid 
Adeiniai 'n ddiogel ; 
Yn rhydd o'i gur, heddyw gvvel, 
Degwch ei Brynwr digel. 

Eho'es nef ar ben d'awenydd — yn helaeth, 
Ei holew llawenydd ; 
Chwai 'r ehed yn iach a rhydd, 
Yn awyr y gan newydd. 

Mawl Iesu 'n fil melusach — eilia 'n ber 
Heb flino byth mwyach ; 
Gwna, hi gana'n amgenach, 
Odlau nef, — anadla'n iach. 

Am ein cyfaill mwyn cofir — Yn Lle'rpwll, 
Hir y pareh a delir 
IV enw a'i waith, drwy Gymru 'n wir, 
Ef y rhawg a fawrygir. 

Ys, byth yn Eglwys Bethel, — y sai' parch 
Thomas Pierce yn uchel ; 
Hon a fagai 'r hen fugel 
Yn ei swydd, yn llawn o sel. 

A byth mae Eglwys Bethel — yn ei gof 
Ef yn gu a diogel, 
Mae eto 'n ei gwylio — fe'i gwel 
fro iach nef oruchel. 



GWILYM HlEAETHOG. 



BEDDAEGKAEF Y PAECH. THOMAS PIEECE. 



Ei ras roes urddas i'w swydd— hoffaf frawd, 
Trigai'n ffafr ei Arglwydd; 
Dyn pur, a'i lafur dan lwydd, 
Iach ei gred— uwch gwaradwydd. 

Emeys. 



PREGETHAU 



PREGETH I. 

EIN BYE YSGAFN GYSTUDD NI. 

" Cdnys ein byr ysgafn gysludd hi, sydd yn odidog ragorol, yn 
gweithredit tragywyddol bivys gogoniant i ni" 2 Got., iv. 17. 

Ye, oedd oes swyddol Paul yn llawn trallod; yr oedd mewn tywydd 
garw parhaus, eto dywed yma, " Ein byr ysgafn gystudd ni." Gwelwn 
werth crefydd yn yr enaid, er y tywydd garw, yr erlid, a'r rhoi i far : 
wolaeth ; dal y cwbl. Nerth ei weinidogaeth oedd Crist wedi ei 
groeshoelio. Nid hunanles na boddkad. Er mwyn Crist y dioddefai. 
Khoddai ei fywyd yn ewyllysgar i'w wasanaeth. Gorplien ei yrfa a'r 
weinidogaeth a dderbyniodd mewn modd anrhydeddus oedd ei bwngc. 
Nid yn unig yr oedd ei grefydd yn dal yn y tywydd, ond yr oedd yn 
gwella, yn dyfod yn.fwy gloyw. " Er llygru y dyn oddi allan, er hyny y 
dyn oddi mewn a adnewyddir o ddydd i ddydd." Gwelsom lawer felly. 
Yn y dymhestl a'r cystudd y byddai eu crefydd yn fwyaf nertbol. 
Gwelsom ambell gristion wedi bod ddigon gwan ac ofnus trwy ei oes, 
pan ar wely cystudd yn gryf ac yn gallu canu, " Nid ofnaf niwed." Deil 
yr Apostol y ddeufyd gyferbyn a'u gilydd— y presenol a'r dyfodol. Yn 
debyg i Moses gynt, yn " barnu yn fwy golud ddirmyg Crist, na tkrys : 
orau yr Aipht." P'am yr oedd felly ? "Canys edrych yr oedd efe ar 
daledigaetb y gwobrwy." Felly Paul yma yn edrych yn mlaen, a rhoi 
y ddwy ochr yn y glorian. Gwel y cwbl er ei les — pob peth gofidus 
yn ei sefyllfa bresenol, er ei ddaioni dyfodol. 

I. Sefyllfa beesenol t saint. 

. 1. " Cystudd." Mae y gair hwn trwy rym arferiad wedi ei gyfyngu 
yn ormodol genym yn gyffredin at afiechyd corfforol. Gwiry cynhwys 
hyny, ond y mae yn cynhwys mwy, sef pob peth sydd yn ddefnydd 

gofid a phoen corff neu feddwl. Felly mae cyfeiriadau yr Ysgrythyrau 
I>at. ii. 10. vii. 14. Golyga unrhyw drallod, gofid, adfyd, cyni, "ami a 
bliirgystuddiau." Amgylchiadau trallodus yr oes, y teulu, yr eglwys. 



5S PREGETHAU. 

Erledigaeth y byd. Gwely cystudd — pan y mae y Datur yn dadfeilio, 
y gruddiau rhosynaidd yn gwywo, a'r nerth yn gwanbau ac yn pallu. 
Effaith pechod ydyw yr holl gystudd. Pecliod yw ffynbon gofid. Pe 
gallem anadlu mewn awyr beb becbod, byddem yn ddiboen yn y fan. 
Pecbod sydd yn croesi trefn Duw, a'r eanlyniad o byny yw cystudd* 
Trwm yw gweled dynion yn caru ffynbonell yr boll ofidiau. Mae i'r 
duwiol ei gysiuddiau neillduol fel y cyfxyw. Ni cba neb ond efe 
hwynt. Mae felly mewn dwy ffordd. (1). Yn y cyflawniad o ddyled- 
sicyddau. Gesyd ei bun yn nod i saetbau ar dir ufudd-dod i Dduw. 
Pe esgeulusai, gocbelai y saeth. Cilia y rbagritbiwr a'r gwas cyflog, 
ond ufuddha y duwiol i Dduw er i'r tan neu ffau y llewod fod yn y 
ffordd. (2). Colon yn teimlo lief yd. Y petbau y cbwardd yr annuwiol 
am danynt sydd yn tynu ei ddagrau eft Aflwyddiant Seion, a gwrth- 
giliadau a barant iddo ef ofid calon. 

2. "Byr." Saes. " Wbich is but for a moment"— yr bwn sydd ond 
am foment. Dim ond pasio beibio mae. 

(1). Nid yw yr oes i gyd ond her. Pe byddai yn gystudd i gyd, 
" byr" fyddai. Cyffelybir ein boes i betbau cyflym a darfodedig iawn, 
Taitb, Cysgod, Gwynt, &c. Ond pan y cofiom y gorpbwysfaon sydd 
yn y daitb, mae yn fyracb fytb. Codir y " flag of truice " yn fynycb. 
Y cwpanaid cbwerwaf yi oedd mwy na'i baner o felusder. Kid yw 
cystudd ond rban facb o r r oes. Gallwn edrycb ar y cwbl fel yn myned 
beibio. 

(2). Byr y givelir ef yn niwedd y daith. Gofynwn i'r ben bobl a 
fu eu boes yn faith ? Beth bynag a fydd wrtb edrycb yn mlaen, mae 
ei badolygu fel o fin y bedd yn ei gwneyd yn fer iawn. Gofynir mewn 
syndod wrtb ei badolygu, '■ I ba le yr aetb ? " Cydunir i ddyweyd^ 
" Treuliasom ein blynyddoedd fel chwedl." Pan oedd Jacob yn gant 
a deg ar bugain oed y dywedai, " Ycbydig a drwg fu dyddiau blynydd- 
oedd fy einioes." Felly y bydd y cristion yn synu mor fuan bydd y 
cystudd wedi myned beibio. Dywed, "Nid yw ond megis doe genyf 
feddwl pan oeddwn yn decbreu yr ami a'r blin gystuddiau. Aetb yr 
oil beibio fel breuddwyd." 

(3). Byr mewn cyferbyniad i'r byd mater sydd o'n blaenan. Nid 
yw oes y byd ond fel defnyn wrtb y mor i'w gyferbynu a thragywydd- 
oldeb. Petbau yn myned heibio yw pob peth yn y byd bwn — 
panorama. Ond yno parbad gwastadol. Pob petb yn sefydlog ac 
arosol. Nid oes dim wedi darfod yno. Pob petb a gafodd Abraham, 
y mae ganddo eto. Pa le y mae y miloedd pethau a gawsom-ni? 
Maent wedi myned beibio. Wedi darfod. Arosa pob petb yno. 



PREGETHAU. 59 

Hewn cyferbyniad i'r fath fyd a hwn mae pob cystudd yn ddim, ie y 
uystudd amlaf, trymaf, a meithaf. 

0. " Ysgafn." Petb na theimlir nemawr oddiwrtbo, liawdd ei 
idwyn. 

CI). Wrth a haeddasom ac a gafodd ereill. Os yn gweled drwg 
pechod, bydd yn hawdd gan y cristion waeddi, ' ; Paham y grwgnacb 
dyn byw, gwr am gospedigaetb ei becbod ? " Haeddais fod wedi fy 
nbori i lawr filoedd o weitbiau. Gellir dyweyd fel Ezra yn ei weddi, 
" Ac wedi yr byn oil a ddaetb arnom am ein drwg weitbredoedd, a'n 
mawr gamwedd, am i ti ein Duw ein cospi yn Uai na'n banwiredd, a 
rboddi i ni ddiangfa fel byn." Mae ereill wedi cael eu taro yn drym- 
acb. Mae miloedd yn uffern. Haeddasom ninau fod. Os cafodd ein 
Blaenor mawr dywydd garw yn ein lie, ni ddylem rwgnacb. Dym:; 
le i dawelu y boen. Gwrandawn ei lefain, gwelwn ei ddagrau a'i 
waed, un cynefm a dolur, a tbrist iawn byd angeu ydoedd Ef. Ni 
wnaetb ef becbod, yr ydym ni yn dioddef yn gyfiawn. 

(2) . Wrth oeddym yn ddisgwyl. Ni ddaetb mor drwm ag yr oeddym 
rn ofni. Pan yr oedd y cwmwl yn ymgasglu, meddyliais nas gallwr 
ddal — y darfaasai am danaf. Ond pan ddisgynodd y gafod, yr oedcl 
yn ysgafnacb o lawer na'r disgwyliad. Y rban fwyaf o boni yn gariad, 
a modd i ymgynbal, a pbeidio diffygio. 

(3). Wrth ystyried nerth gras. Llais dyn dmviol yw y geiriau byn. 
Nid oes neb arall a all eu dyweyd, na neb yn gweddu iddo eu dyweyd. 
Mae y cystudd yn ddigon i letbu y cryfaf yn ei nertb ei bun. Pa fodd 
yr oedd Paul mor gefnog, a miloedd ar ei ol? Y secret yw nertb gras. 
" Digon i ti fy ngras i," yn mbob cyfyngder. Os ydym am fod yn 
gryfion, byddwn fyw ar ras. Ycbydig bwysau letba blentyn egwan, 
ond nid yw yn ddim i ddyn cryf ; felly y cryfba gras rai i ddwyn y 
beicbiau trymaf, a fuasent yn eu lletbu yn eu nertb eu bunain. 
Ebyfedd ddirgelwcb crefydd, nid yw y cystudd trymaf ond petb ysgafn 
>os bydd gras yn y galon. 

II. GwASANAETHGAIiWCH Y SEFYLLFA BKESEN0L G0GYFEK A'K 
DDYTODOL. 

1. Mae y cystudd presenol yn " odidog eagorol," neu yn rbagorol 
ar ragorol — yn arddercbowgrwydd ei bun. 

(1). Gwtiihia er lies. Nid yn unig nid oes niwed ynddo, ond y mae 
da. Caiff pob peth gydweitbio er daioni os ydym yn caru Duw. Ni 
fydd dim un o boll weithredoedd Duw ond er lies. Ei amcan ef yn y 
cwbl yw da, a bydd yn sicr o fod felly i'r saint. Canai Dafydd am 



60 PKEGETHAU. 

" drugaredd a barn," a thystiai liefyd, " Da i mi fy ngbystuddio." Er 
nad eili ei gweled gristion yn liollol fel hyh yn awr, " Ti a gai wybod 
ar ol byn." 

(2). Datoda afaelion y meddivl oddiwrth y byd. Ein '•diddyfnu'' 
oddiwrth y byd. Y bachau a gydiant yn y byd yclynt yn afaelgar iawn. 
Mae eisiau eu datod. Aetli yn galed iawn ar y Mab afradlon cyn iddo 
ollwng ei afael o bethau y wlad bell. Gwelsora rai yn y dref hon yn 
cael en gwasgu i'w gwlad gan amgylchiadau. Dyna oedd en cwyn bob 
un, " Nid oes ond rbyw ond a siom i mi yn y lie o byd, gwynfyd na 
fawn yn fy ngwlad." Felly y cristion ; un ergyd ar ol y Hall, nes o'r 
diwedd y bydd wedi darfod a'r byd. Y flynbonau oil wedi sycbu. 
Pob bias wedi ei golli ar betbau y llawr. Hiraetb. dwys am gartref. 
Gystndd yn myned a cbyfeillion calon a pbertbynasau anwyl. Teimlo 
yn ddyeitbr ac unig yn y byd hwn ar ol eu colbi. 

(3). Gweithio yr cnaid yn gymhtoys i'r nef. Nid y cyflwr a olygwn, 
ond y teimlad ac agwedd y meddwl. Eby hunanddibynol ac aniolcb- 
gar ydym, ond yn y cystudd gweitbir yr enaid i agwedd gymbwys i'r 
nef, lie y mawrygir ac y clodforir gras, "Iddo ef " yw y gan barbaus 
yno. A ydyw yr ysbryd diolcb a cbanmol yn cynbyddu ynoin ? Os 
nad yw, mae y cystudd beb ateb ei ddiben eto. 

2. Y pethau a ddyg ifeddiant y saint, " Tragywyddol bwys gogon- 
iant." 

(1). " GogonianV Dyma sydd yn lie cystudd. Cystudd ar y 
ddaear, gogoniant yn y nef. " Cystudd a galar wedi ffoi ymaitb'' yno, 

perffaitb iecbyd. 

" A pob gwabanglwyf ymaitb," 
" Glan fuddugoliaeth mwy.'' 
Corff ac enaid yn gwbl iacb. Dim poen yn un man yno. G-olwg 
bardd fydd ar y saint, 

"Yn seinio bucldugoliaetb, 
Am iecbydwriaetb rad.'' 

Perffaitb oleuni ac esponiad ar boll gystudd y byd; 

" fryniau Caersalem ceir gweled," &c. 
Cwmni angeHon a seintiau, yn lie byw yn ngbanol annuwiolion celyd 
a dirmygus. Palmwydden yn lie cledd, y goron yn He y groes. Bydd 
pawb yno "yn eu gynau gwjmion." Arddercbog lu. Llefwn am 
gymbwysder i'r fatb ogoniant. 

(2). " Pwys gogoniant." Hyn yn gyferbynioli ysgafhdery cystudd- 
Nertb anfarwoldeb i ddal pwys anfarwol. Yr ydym yn rby weiniaid 



PRE GE THAU. 61 

yma i ddal ond ychydig. Pwys cystudd a wasga yr enaid allan; ond 
yn y nef daliwn ynom ein liunain, yr byn y byddai ei weled yn arall 
yn ddigon i'n taflu i lewyg yn awr. Codir rhai i fawfedd yn y byd 
yma. Maent yn methu ei ddal, suddant dano, ond bydd pawb yno er 
yn mwynbad y gogoniant uwcbaf, yn ostyngedig a gwylaidd. Dim 
perygl iddynt ymollwng nac ymcbwyddo. Picys mewn ystyr arall 
befyd. Gwertbfawr. petb o ganlyniad mawr — important. Gwertb ein 
bodolaetli a'n eysur byth fydd y nef. Ni fynai ein cyfeiilion ddyfod 
yn ol, maent bwy yn gweled ei gwertb. 

(3). " Tragyioyddol bwys gogoniant." Parbad diddarfod. Cystudd 
" byr," ond gogoniant " tragywyddol." Cydredeg llinellau eyfochrog 
a. Duw. Pa faint bynag o gynbydd ni cbollir dim, ac nid a. dim 
beibio. Y '■ gogoniant a ddatguddir i ni" fydd yno byth. Byddai 
rneddwl i'r nefoedd ddarfod yn mben mil myrdd o oesau yn lleddfu y 
gan. Haf tragywyddol beb yr un gauaf du ar ei ol fydd yn Z\Ibarad- 
wys Dutv. Ni fydd yno ddim son am farw, ae nis gall neb wneud yn 
awyr iacb y wlad — " bywyd tragywyddol.*' "Bydd pob sant mewn 
ieuengctyd tragywyddol fel angelion Duw. Mae tragywyddol yn 
argraffedig ar bob petb o fewn y ddinas. 

3. Y modd y dygir y saint ifeddiant o hyn. " Yn gweitbredu," &e. 
— yn effeitbio, y naill yn arwain i'r Hall. Y cystudd byr yn arwain i'r 
gogoniant tragywyddol. Gweitbredu, 

(1). Fcl mac cyffuriau y meddyg yn giveitliredu er iacliad y claf. 
Dywedir yn fynycb, " Nid oes modd cael gwell cyflur, mae yn odidog 
.at yr afiechyd." Godidog yn wir, mae yn cbwerw iawn. Pur an- 
bawdd ei gymeryd. 0, ei effeitbiau sydd yn odidog. Gwella yr 
afiecbyd. Nid yw ei flas fawr o bwys os etyb y diben. Fel yna mae 
y Meddyg mawr. " Ni welir un cerydd dros yr amser presennol yn 
byfryd, eitbr yn anbyfryd : ond gwedi byny y mae yn rboi beddycbol 
ffrwj-tb cynawnder i'r rbai sydd wedi eu cynnefano ag ef,'' Heb. xii. 11. 

(2). Fel y fficrneisiau i'r aur a'r arian. Eboddir yr aur a'r arian 
yn y tan er mwyn cael yr anmburedd ymaitb. Felly y mae yr Arg- 
lwj'dd gyda ei bobl. si Efe a eistedd fel purwr a glanbawr arian.' 7 
Ein cael yn Ian yw yr amcan. Gofala na fydd yr elfenau yn rby 
boetb. Gallwn ddyweyd fel Job, " Wedi iddo fy mhrofi, myfi a ddeuaf 
allan fel aur." 

(3) . Fel y dymhesil a'r tonau ar y fordaith. Mordaith dymbestlog 
a gawn yn y byd. Yr ydym yn bound i Gaersalem Newydd. Mae y 
tonau yn ymgodi yn ofnadwy. Ydynt ; " godidog ragorol.' 7 Ein taflu 
yn nes i'n gwlad y mae pob ton. Myn'd " adre' o don i don '' yr ydym. 



62 PREGETHAU. 

Cyraedd yr hafan fydd yn fuau. Pob ton yn help. Dichon mai y 
don olaf fydd y drymaf. Teifl ni i'r Ian. 

CYMHWYSIAD. 

1. Ni ddylem ddigaloni drivy ofidiau y byd. Byddant oil ar ben yn 
faan, ac ni chant byth ail gynyg ein blino. 

2. Holwn pa cffaith mae ein cystudd yn gacl arnom. Maent yn ein 
nesn i rywle. Rhodded Duw i ni gael cyfranogi o'r gogoniant ar ol y 
cystudd. 



PREGETH II. 



NODDED AG ARWEINIAD DUW YN DDIOGELWCH PR 
IEUENGCTYD. 

" Oni lefi di arnaf fi o hyn allan, Fy nliad, ti yw tywysog fy 
icuengctid ? " Jer. iii. 4. 

Mae a fyno y testyn hwn a'r hen mewn adolygiad, ac a'r ieuaingc 
mewn rhagolygiad. A'r diweddaf y bydd a fynom yn benaf yn awr. 
"Ohynallan," Ieuenctyd siriol, Pa fodd ybydd? Gallwn weled yn 
amlwg, 

I. FOD 3IAWR ANGEN TYWYSOG AC ARWEINYDD AE YR IEUENCTYD. 

Wrtb ystyried, 

1. Eu hanfanteision personol. Maent yn bur anwybodus am brif 
faterion bywyd. Ni wyddant ond ychydig iawn yn hanesiol am danynt. 
Maent heb dalu fawr o sylw i'r peth a fa ereill cyn eu geni, ac ond 
ychydig iawn i'r hyn yw ereill yn awr. Ymddygant fel pe byddai y 
byd iddynt hwy fel y mynont. Ni welant berygl mewn peth fu yn 
ddinystr i ereill. Llawer llai yw eu gwybodaeth brofiadol. Maent 
heb broji fawr. hyn y tardd eu rhyfyg a'u dideimladrwydd at ereill. 
Ni welant y pyllau nes bod ynddynt. Gwnant bethau yn ddiystyr 
fydd yn ddefnydd gofid chwerw yr amser a ddaw. Pyma yr achos o'u 
barn galed am ereill, a chreulon at ereill. Peth peryglus iawn ydyw 
barn y dibrofiad. Clywsom rai felly. 

2. Eu sefyllfa beryglus yn y byd drwg presenol. Maent yn cerdded 
llwybrau disathr. Hawddiawn colli. Maglau a boenynau ar bob Haw. 
Pyllau duon, budron, yn ymyl eu traed, a anurddasant ereill am en 



PREGETHAU. 63 

hoes. Gelynion liaws yn eu gwylio, a'r rhai hyny yn gryfion a chyf- 
rwys iawn. T6, rnae llawer o au-arweinwyr ar eu ffordd. Hudwyd 
miloedd ganddynt. Anffyddiaid yn gwenwyno, pechaduriaid yn hudo. 
Arafa enaid ! Mae y ffordd yn beryglus. Gwelsom lawer mab a 
jaerch go wrol yn colli. Hudwyd hwy heb yn wybod iddynt braidd 
nes yr oeddynt yn y fagl. 

II. Fob yr Arglwydd yn barob i gyhebyd eu gofal trwy y 

BYD. 

1. Danghosodd hyn trwy roi ei Air. Mae yr Arglwydd wedi rboi ei 
air yn benodol i ddysgu y rbai ieuaingc. " Pa fodd y glanba llangc 
ei Iwybr ? Wrth ymgadw yu ol dy air di." Yn hwn y gwelir twyll a 
ffalsder y byd, a'i beryglon. Dywed y gwir am natur y byd drwg 
presenol. Petb mawr ydyw hyn i ehwi bobl ieuaingc. Dyma chart y 
ibrdaith. Yma y gwelir fath rai yw y gelynion, ac ynia y ceir yr arfau 
i ymladd yn eu herbyn ac i'w gorchfygu. Dyma lie mae y goleudai i 
gadw o'r ffordd lie collodd ereill. Mewn gair, dyma dir diogelwcb 
pob dyn. "A pbwy a'ch dryga chwi, os byddwch yn dilyn yr hyn 
sydddda?" 1 Pedr iii. 13. 

2. Trwy yr addewid o'r Ysbryd Gldn. " Efe a'ch tywys i bob gwir- 
iouedd." " Y sawl a arweinir gan Yspryd Duw, y rhai hyn sydd blant 
i Dduw." Y mae wedi ei addaw, ac y mae yn disgwyl i ni ei geisio. 
" Pa faint mwy y rhydd eich Tad yr hwn sydd yn y nefoedd bethau 
da i'r rhai a ofynant iddo?" " Ceisiwch, a chwi a gewch." Dyma y 
golofn yn yr holl daith, a thrwy bob tywyllwch. Ymofynwn am dano. 
Efe yw yr arweinydd goreu o bawb. Ni thai neb ond efe. Ein siomi 
a gawn yn mhawb, ac ynom ein hunain. Y mae efe " yn ddoetli o 
galon.'' Gwyr am bob cam o'r ffordd. Ni all gyfeiliorni. Pilot heb 
ei ail ydyw. Cymerwch ef bobl ieuaingc ar y bwrdd ar hyd mordaith 
arw'r byd. Nis gellir dyweyd gormod am yr ai'weinydd yma, y mae 
yn llenwi, a mwy na llenwi pob cydmariaeth. Y mae yn un cadarn a 
galluog. Gorchfyga y gelynion oil. " Efe a wthia dy elyn o'th flaen." 
Ni allant sefyll ar y ffordd os bydd ef gyda thi. Dyma enw anwyl 
arno, '« Diddanydd arall." Un hynaws a thyner, yn cyd-ddwyn yn 
well na neb a'n gwendidau, i'e yn ein difyru ar y daith. Cadwa lygad 
arnom o hyd, " A'm llygad arnat y'th gynghoraf." 

III. FOD TUEDD YN YR IeUENGCTYD AC ERELLL I WRTHOD DUW EEL 
ARWEINYDD, A DEWIS EU FFORDD EU HUNAIN. 

1. Achosir hyn gan anystyriaeth. Cwyna Duw am hyn, " ! nad 



64 PBEGETHAU. 

ystyrient." "A hwy yn ddiystyr ganddynt." Er dy weyd • llaw^er, a 
dadleu mor oleu, eto taflu y cwbl ymaith. Ar ol gwagedd y.byd.y 
rlied y meddwl, gan edrycli ar bethau yr efengyl fel pethau i ereill. 
Trwm gwelecl cynifer mor hyf yn eu pechodau, ac yrt myned yn mlaen 
mor ddiystyr yn eu rhyfyg. Hoffem gael sylw y gynnulleidfa, 
" Ystyriwch eich ffyrdd." Ehowcli chwarae teg i reswm. 

2. Oddiar gam farm am natur crefydd. Meddyliant fod crefydd yn 
betb trymaidd, beb ddim cysur i gael ynddi. Tybiant os dell ant i fyw 
yn grefyddol, y collant eu mwynderau i gyd, pan mewn gwirionedd y 
inae mwy o bleser mewn crefydd na. dim arall. Os. gadael pethau 
gwael a darfodedig y byd a wnewch bobl ieuaingc, cewch bethau can' 
mil gwell yn eu lie. Y mae yma rai wedi ei threio, ac yn barod i ddy- 
weyd, ., • 

" Cefais bleser can mil purach 
Ddaw i'w ganlyn ofid mwyach." 

3. Trwy oedi dyfod at Dduw hyd ryw amser avail. Meddwl dyfod 
ryw bryd, ond yn ei chyfrif yn rhy fuan yn awr. O gynifer sydd wedi 
marw ar y tir yma. Colli yr adeg am byth. Y mae rhai ieuengach 
wedi marw. Peth drwg yw oedi. " Ceisiwch yn gyntaf deyrnas 
Dduw." Ni fydd hyn yn un rhwystr i'ch gofalon ereill, ondyn help. 
Y mae crefydd yn dal rhai dan wahanol groesau bywyd,. ac y mae hi 
yn dal yn angeu. Gwelsom rai yn ddiweddar yn marw yn siriol yn ei 
meddiant. 

IV. Er hyny y mae Duw yn dadleu ei hawl a'n lt.es ninau hyd 
yn hyn. " Oni lefi di?" &c. 

1 . Dadleua ar y tir mwyaf grymus a dengar. " Oni lefi di arnaf fi o 
hyn allan, Fy nhad ? " Cofia pwy a ddirmygi. Cafodd dy Dad lawer o 
drafferth yn dy gylch, pan oeddit yn eitbaf diamddiffyn. Ymaflodd yn 
dy law, dysgodd di i gerdded. Y mae wedi dy bortbi a'th ddilladu. 
■Y mae hon yn ddadl gref gan dad naturiol. Defnyddia yr Arglwydd 
hi i geisio enill dy galon, ddyn ieuangc, Cysgododd drosot, safodd 
rhy ngot a'ry storm. Ai dyma y diolch a gaifi'? 

2. Yr hyn a ofyn. "Oni lefi di arnaf fi ?=" Diau mai gweddio yw 
hyn. " Nis gallaf weddio," meddi. Gelli lefain fel plentyn bach. 
Gall y mwyaf anfedrus fod y gweddiwr goreu ar y tir yma. Y mae y 
baban cyn gallu dyweyd gair yn medru llefain. Gwyr y tad a'r fam 
yn fuan beth fydd arno eisieu, Teimlant drosto hefyd. Dyma dir 
rhwydd i ni amlygu ein hangen, dim ond llefain. " Clyw ef ein cri." 
Dyna : anogaeth. •. 



PEEGETHAU. 65 

3. Yr adeg'y gofijna. " hyn allan." " Ar ol cymaint o amser." 
Gwrthodaist yn hir, ond os " o hyn allan," maddeuayr oil. Tad tyner 
iawn a wna fel hyn. " hyn allan " yw yr amser goreu a welwn byth. 
Yn awr yw yr adeg. A yn fwy anhawdd yfory. Os ceir byw i fyned 
yn hen, ac y mae os am hyny, ni ellir cael cymaint o fwynhad, na 
defriydd cystal nefoedd ychwaith. Y mae cael defnydd nefoedcl yn 
bwy'sig. Medi y byddwn yno o'r hyn a heuwn yma. 

Cymhwysiad. 

1. Gicelwn gariad y Tad. Anog, galw, derbyn. 

2. Cyndynricydd a ffolincb dyn, — Gwrthod. Bobl ieuaingc anwyl. 
chwi edifarhewch am hyn. Fe ddaw yn ddryghin arnoch, daw, daw. 
Chwi fyddwch yn taro eich traed yn fuan wrth y mynyddoedd tywyll, 
Trowch at eich Tad yn awr, a chwi gewch ymgeledd a chroesaw. : . 



PREGETH III. 

Y PWYS IAWN BLEIDLEISIO YN YR YMDRECHFA FAWR 
RHWNG YR ARGLWYDD A BAAL. 

" Os yr Arghcydd sydd Dduw, ewch ar ei ol ef ; ond os Baal, ewch 
ar ei ol yntau." 1 Been, xviii. 21. 

Ye oedd gwlad Israel y pryd hyn yn Hygredig iawn. Y Uiaws wedi 
gadael Duw, ac yn addoli Baal. Eilun yn cael mwy o barch na'r gwir 
Dduw ! Yr oedd plaid Baal yn gref, a than nawdd y Uywodraeth ; a 
phlaid y gwir Dduw yn isel iawn. Cynifer a 850 o brophwydi cy- 
hoeddus yn byw yn dda ar fwrdd Jezebel ! Yr oedd hyn yn eu cadvr 
yn selog dros r sefydliadau Hygredig. Er i Dduw atal y cj-mylau am 
rai blynyddoedd, nes yr oedd y brenhin a'r tlawd yn dioddef, dal eu 
gafael yr oeddynt hwy yn Baal, a beio Elias. " Ti yw yr hwn sydd yn 
blino Israel." " Ni flinaisi Israel," medd Elias o'r ochr arall. " Mae 
yr Arglwydd am gael ei gydnabod mai efe sydd Dduw, ac yr wyt ti 
Ahab a'th brophwydi yn dyweyd mai Baal ydyw. Gwell i ni gael prawf 
teg o'r mater yna, daw y wlad i'w lie eto, cawn fwjuihau bendithion y 
nef a'r ddaear.'' Felly fu, gwyddom banes pen Carmel. Dyma ddydd 
y prawf, ac Elias yn cyfeirio at y bobl, "Pahyd yr ydych chwi yn 
clofS rhwng dau feddwl?" — dros ba hyd y parhewch mewn sefyllfa 
raeddwl amheus ac anmhenderfynol ? Dyma ddydd yr election rhwnn- 



66 PREGETHAU. 

yr Arglwydd a Baal. Ehowch bleidlais deg yu ol rbeswm a goleuni. 
Er fod y llywodraeth a'r swyddogion yn bleidwyr y twyll a'r trais, eto 
gallwch gael pethau iV He. Barnwch trosoch eich hunain. Nac 
edrychwch ar y llys a'r gau bropbwydi, ond ar Dduw, ei waith, a'i 
deyrnas. 

Mae llawer o swn etholiad yn y dyddiau byn, ond nid y pethau ar 
personau byny sydd yma, ond gallwn gael addysg oddiwrthynt at 
betbau uwch a pbwysicacb yr enaid. 

I. Stlwadau egluehaol ar yr ymrysonfa. 

1. Mae yma ddwy Maid ar y maes. Dau ymgeisydd, Duw a Diafol. 
Eelly yr oedd yn nyddiau Elias, ac felly yn ein dyddiau ni. Mae y 
ddwy oehr yn canvassio am ein votes. Maent bob un yn effro iawn. 
Cesglir votes i ochr y diafol trwy y gwabanol gampau, hudoliaethau, 
tafarndai, a'r cbwareudai. Llwgrwobrwyir yn y modd mwyaf gwartbus. 
Addaw yn dda, er twyllo. O'r ocbr arall, mae yr Arglwydd a'i blaidar 
y maes. Dadleua ei nodwedd a'i deilyngdod. Gwrandawn ddadleuon 
ei weitbredoedd a'i ragluniaetb. Ond yn benaf gweinidogaetb yr 
efengyl, a'i genhadon. " Yr ydym ni yn genbadau dros Grist/' &c. 
" Yr ydym yn perswadio djTiion." 

2. Mae paivb yn pleidio un neu y Hall. Universal suffrage ydyrr. 
Mae pob enaid byw i gael pleidleisio. Mae y frwydr yn rhy boetb i 
sefyll yn segur. "Y neb nid yw gyda mi. sydd yn fy erbyn." Yr 
ydym i fod o help neu rwystr yn yr ymrysonfa bon, rbaid un o'r ddau. 
Pa un ? Ceisia llawer y ddau. Bywyd anwastad crefydd, a cboleddu 
pecbod hefyd. Cerdded ar yr ymylau, neu sefyll ar ddrws y brofedig- 
aetb. Pibaid i ni gyflawn ymroddi i'r Arglwydd neu ddim. 

3. Mae gwrtlidaraioiad y ddivy ochr yn gryf. Dywed rbai am ym- 
geiswyr yn y byd r " Ni rown ddimai o ragor rbyngddynt," er fod cryn 
lawer ; nid felly yma. Mae pob peth yn un, yn taro yn erbyn y Hall. 
Pob egwyddor, pob rbeol, a phob gweitbred. Mae anufuddhau i 
un, yn ufudd-dod i'r Hall. Mae tragwyddol elyniaetb angbymodadwy 
rhwng y ddwy blaid. 

4. Mae pawb ifarnu a dewis drosto ei hu?i. " Os yr Arglwydd sydd 
Dduw, ewcb ar ei ol ef ; ond os Baal, ewcb ar ei ol yntau." ApeHa yr 
Arglwydd at y synwyr, a'r gydwybod. Nid yw mewn un modd yn 
gormesu, ac ni all y diafol wneyd byny. Ond defnyddia ef hoced a 
tbwyll, celwydd a budoliaetb. Mae yn wertb bod ar ddihun i wybod 
betb sydd iawn. Gwelwn byny gyda pbetbau naturiol. Pa faint 
niwy gyda pbetbau enaid? Pa un a'i rbesymau goleu yr Arglwydd, 



PREGETHAU. , 67 

ynte hudoliaetb y diafol sydd yn llwyddo gyda tbi. gyfaill? Ob 
cymeryd dy hudo, yr wyt felly o ddewisiad, cofia. 

5. Bydd gwobr pawb yn y diwedd yn ol yr hyn a ddeivisa. Mae o 
bwys meddwl pa fodd y bydd arnom wedi i'r ynirysonfa fyned drosodd. 
Bydd wedi myned heibio am byth yn fuan. Dywedir fod saitb mlyn- 
edd dyfodol o wellbad, neu ortbrwrn, yn troi ar yr etboliad nesaf. 
Ond betb yw byny wrtb dragwyddoldeb o ddedwyddwcb a llawnder, 
neu fod bytb mewn cadwynau yn y trueni ! Un oes fer sydd gan 
bawb o bonom i benderfynu y mater. 

II. Ystyriaethau anogaethol i bleidio yr Arglwydd. 

1. Galium enwi ei hawl ynom. Ei eiddo Ef yclym. Mae wedi bod 
yn dda iawn wrtbym, efe a'n cadwodd. Ond private affairs yw y rbai 
yna. Nid ydynt yn ddigon mewn mater cyboeddus, sydd yn dal 
pertbynas a"r boll gymdeithas. Betb yw ei nodwedd cyboeddus i 
gymdeithas ? Betb yw ei ragoriaetb fel llywydd ? Mae miloedd yn y 
deyrnas nad edrychant ar ddim ond eu lies eu bunain ar draul y mil- 
oedd, Dylem godi i dir uwcb. Craffwn ar Dduw yn ei gymeriad 
cyboeddus, mor anfeidrol dda, cyfiawn, a doetb ydyw. Betb a gafodd 
neb gan Satan erioed? Edrycbwn ar ei woitbrediadau, a cbawn 
brawf mai " gelyn " dyn ydyw. 

2. Mae yn hoffi, lies yr holl ddeiliaid. Un perffaitb baeifrydig. Nid 
yw am ortbrymu un dospartb i godi y Hall. Pawb ar yr un tir. Ni 
wobrwya ond rbinwedd. Ni cbosba, ond y drwg sydd yn peryglu 
dedAryddwcb cymdeitbas. 

" Ni wna gam a gwr mewn mater, 
Ceir cyfiawnder ganddo ef." 
Lies pav/b sydd ganddo mewn golwg. Prawf y petbau a wnaeth byn. 
Tywyna ei banl, a difera ei wlaw ar faes y drwg ar da. Darpara ein 
boll ddedwyddwcb. Ei ddedwyddwcb ef yw dedwyddwcb y deiliaid. 
Mae yn deilwng o'n pleidlais. 

3. Mae droa radlonedd a rhyddfasnach. Teimla dros y tlawd. Ocbr 
y diafol sydd am gaetbnvcd a gorthrymu. Dygodd becbod i'r byd, a 
cbauodd bob drws o obaitb rbagom. Cauodd y dramwyfa rbwng 
daear a nefoedd — unig wlad y llawnder. "Wynebodd tlodi ar ein byd. 
Mynai Satan deymasu i farwolaetb. Ond gwelwn gariad a gras, er 
maint y draul, yn anfon yr Uniganedig Fab i agor ffordd o dramwyfa * 
Mae mor ei baeddiant ef yn rbydd, fel y gellir cael trysorau gras i'r 
tlotaf. 

4. Mae dros addysg dda. Mae hyn yn dymborol o bwys mawr, a 



68 PSEGETHAU 

llawer o sylw a roddir arno yn y dyddiau yma. Ond gan yr Arglwydd 
y ceir gwir addysg. Addysg yn rhoi bywyd ydyw yr addysg hyn. 
Mawr fydd heddwch yr ysgolorion. Mae yr arolygiaeth yn ei law ef 
ei hun. *" Dysgwch genyf; '' " Dysgaf i chwi ofn yr Arglwydd; " " Yr 
wyf fi yn rhoddi i chwi addysg dda." Mas yn awyddus am i ni dder- 
byn ei addysg, " Derby niwch fy addysg, ac nid arian." Golygir i 
addysg fyclol godi i gylcboedd parchus, y rbai a wnant ddefnydd o ; 
honi. Mae yr Arglwydd am ein codi i gylcboedd uchel, i fod yn freri- 
hinoecZd ac offeiriaid mewn gogoniant bythol, yn ngbwmni engyl glan. 
Teimla dros yr anwybodus, " Fy mbobl a ddifetbir o eisiau gwybotl- 
aetb.'' Hosea iv. 6. 

5. Mae ei ddeddfau yn sefydlog apharlidits. Y petb oeddydyweto, 
ac a fydd bytb, " Myfi yr Arglwydd ni'm newidir. Ni newidia ei 
feddwl, na r i weinyddiadau bytb. Caiff pob rliinwedd nawdd ei gyf- 
raitb a'i amddiffyn. Ni oddef gam a'r gwaela. Mae prif weision ei 
lys yn barod i ddod i'n hamddiffyn. Egwyddorion yw ei ddeddfau ef,' 
ac nid cyfleusderau. Yn ol yr amgylehiadau y gweithreda y diafol. 
Abwyd i ateb y dwfr sydd ganddo ef. Newidia gydag amgylehiadau 
er cael ei nod. Dallu ac arliwio cant a mil o betbau y mae ef. Y 
pwngc ganddo ef yw dinystrio yr enaid ; gwirionedd goleu er cadw 
sydd gan yr Arglwydd. Daw y canlyniaclau i'r golwg yn y man. 

Cysihwysiad. 

1. Mawr ffolinei dynion yn pleidio y diafol, Ei bleidio er mwyn 
rhyw foddbacl tybiadol fydd yn sicr o fod yn cbwerwder enaid cyn bir.' 
Wedi eu cael i'r gadwyn, bydd yn rby ddhveddar i achwyn ar y caetb- 
iwed ; wedi gwirfoddol fyned i wlad y newyn, ofer cwyno am y cyfyng- 
der. Diolcb, mae modd newid yr ocbr yn awr. 

2. Mae genym eiihaf chwarae teg i ddewls ein plaid. Mae cymeriad 
y ddau we'di eu dangos yn awr. Na ddibrisiwn resymau y nefoedd 
mewn anystyriaeth ac ymlyniad wrtb yr ben hudoliaetb.au ! Saf, ac 
ystyria, becbadur, a pbwysa yn bwyllog. 

3. Dylem icneyd brys. Bydd y tymhor drosodd yn fuan. Ereill 
fydd yn cael eu galw cyn bir. Mae miloedd wedi oedi nes yr aetb yn 
rhy ddiwedclar ! faint a welwyd tuag afon angeu yn ceisio gadaei y 
diafol a tbroi at lesu, ond yr oedd o'u golwg ! Yn awr, wrandawyr 
anwyl. 

•4. Ochr lesu g'aria y dydd. Nid oes dim ambeuaetb am hyn. A 
gawn ni fod gyda'r ocbr fuddugol? Penderfynwn y mater drosom ein 
hunain vn ddioed. 



PBEGETHAU. 69 

PREGETH IV. 

ETHOLEDIGAETH GEAS. 

" Yn yr hwn y'n dewiswyd he/yd, xoedi ein rhagluniaethu yn ol 
arfaeth yr hivn sydd yn gweithio pob peth wrth gyngor ei ewyllys 
ei hun." Ephes. i. 11. 

Athrawiaeth y testyn yw Etholedigaeth Gras. Y niae dewis ac 
ethol yn eiriau cyfystyr. Ni a gawn wneyd, 

I. Sylwadau es eglueo YR ATHRAWIAETH HON. 

1. Y viae dewis neu ethol yn rlian o arfaeth Duw. Nid damwain 
yw hyn — *-wedi ein rhagluniaethu." Ffrwyth meddwl tragywyddol 
Duw. Y mae arfaeth yn golygu pob peth — yr holl beiriant, nid yw 
ethol ond nn olwyn, a'r brif olwyn. 

2. Dewis neu ethol yn Nghrist — "Yn yr hwn." Etholwyd ef fel 
sylfaen i'r holl waith. Dyma y man pellaf y gallwn edrych yn ol i'r 
arfaeth fawr. Cofiwn fod etholedigaeth wedi ei rhoi i bwyso ar Iesu 
Grist. Psalm lxsxix. 3, 19. 

3. Nid golwg ar un teilyngdod yn y gwrthddrychau oedd wrth ethol. 
Ethol ifod yn sanctaidd — " fel y byddem yn sanctaidd,'' Adn. 4. Nid 
am eu bod yn sanctaidd, ond i'w gioneyd felly. Ehagluniaethu i fab- 
wysiad — nid am ein bod yn blant, ond i'n gwneyd yn blant, ac yn 
«' deulu Duw." Pen. ii. 19. Colos. i. 21, 22. 

4. Y viae hyn yn gwbl o Benarglwyddiaeth Duw. — " Yr hwn sydd yn 
gweithio pob peth wrth gyngor ei ewyllys ei hun." Nid yw yn rhwym 
ond iddo ei hun. Y mae yn Ben-arghvydd. Y raae hyn yn cynhwys 
mwy na bod yn Llywydd, neu Reolwr un dosbarth. Nid oedd rhwym- 
au arno i ddewis neb. Buasai yn ras mawr iddo ddewis un bod dynol 
i gael etifeddu bywyd tragywyddol. 

5. Y mae dibenion teihvng i hyn — " I'w ogoniant ef." Dyma ddiben 
mawr yr holl drefn. Y mae gogoniant Duw yn nod cyntaf ei fwriadau 
a'i weinyddiadau. Dylem ddiolch iddo am godi ein lies ni i undeb a'i 
ogoniant ei hun, " Fel y byddem ni er mawl i'w ogoniant ef." Bydd 
canu a moli am achub, ac felly am fwriadu achub. Dat. i. 5. 

6. Y viae yr athrawiaeth hon yn ysgrythyrol ac felly yn Ddwyfo 
Nid ni}-nipwyaeth ddynol ydyw. Darllener yr adnodau canlynol, yn 
ddiragfarn, Bhuf. viii. 28—30 ; 1 Thes. v, 9 ; 2 Tim. i. 9, Derbynier 
y rhai hyn fel y maent, heb geisio eu troi at ryw gredo neillduol. 

F 



70 PREGETHAU. 

ii. cysondeb ye atheawiaeth hon ag atheawiaethau eeeili* 
Ceeeydd. 

1. Dirywiad dynolryw tnvy leehod. Ethol i adferiad a chadwedig- 
aeth a wnaeth Duw. Oni bae fod golwg ar lygredd dyn ni fuasai 
eisieu ei ethol i sancteiddrwydd. Y mae wedi ymddieithrio o'r bru, y 
mae meddylfryd ei galon yn unig yn ddrygionus bob amser, ac y mae 
yn farw mewn camwedd a phechod. 

2. Yr athrawiaeth o lawn. Darparodd Duw lawn digonol a chyf- 
lawn, nid dros nifer o bersonau, ond " dros bechodau yr boll fyd.'' 
" Felly y carodd Duw y bycl." Anfeidrol ddigon gan i Berson Anfeidr- 
ol roi ei bun yn lawn, — " Yr bwn a roddes ei bun drosom." Y mae 
etboledigaetb ac lawn yn ddau betb cwbl wabanol, ac nid yw un i'w 
fesur wrtb y Hall. Cysylltu y ddau beth wrtb eu gilydd sydd wedi 
arwain i gyfeiliornad a dyryswcb. Aetb rhai i wadu Etboledigaetb 
yn llwyr, ereill i wadu anfeidroldeb yr lawn, a'i wneyd yn derfynol, 
yr byn sydd yn cymylu yr boll Efengyl, a'i galwadau didwyll. 

3. AcJws gwreiddiol cadivedigaeth dynion. Y mae pob da yn dyfod 
oddiwrth Dduw. Er i Dduw wneyd trefn i gadw dyn, ni ddaetbai 
dyn bytb i'w gafael, beb i Dduw ei ddwyn ef. Darlunia y Bibl ddyn- 
ion nid mewn sefyllfa o drueni ac yn awyddus i dderbyn unrbyw 
gynllun i'w gwaredu, ond yn gyndyn, yn troi gwegil ac nid gwyneb> 
yn gwrtbod eu biacbawdwriaetb, ac yn anewyllysgar i ddyfod at y 
Gwaredwr. Diar. i. 24 ; Job xxi. 14 ; loan v. 40. Pa fodd y mae 
rbai yn dyfod i afael a'r drefn, neu yn cael eu cadw ? " Dy bobl a 
fyddant ewyllysgar yn nydd dy nerth." " Rhoddaf iddynt galon 
newydd." Rhuf. iii. 3, 4. Psalm ex. 3. loan xvii. 4. 

III. TUEDD YMAEFEEOL YE ATHEAWIAETH. 

1, Y mae yn gosod allan nodweddiad Duw fel Duw cariad. Gras 
mawr, anfeidrol felly, oedd i Dduw feddwl am achub, a phenderfynu 
gwneyd. Gwyddai am yr boll draul o'r cychwyn. Cofier mai am 
achub yr oedd Duw wrtb ethol. 

2. Y mae yn llawn o anogaethau i bechadur fyned at Dduw. Nid 
oes dim yn yr athrawiaeth hon yn rhwystr i neb. Nid yw yn effeithio 
er newid neb yn waeth. Nid penderfynu cloi, ond agor y galon y mae 
Duw wrth ethol. Nid ein happwyntio i ddigofaint a wnaeth, ond " i 
gaffael iachawdwriaeth trwy ein Harglwydd lesu Grist." Paham y 
rhaid ofni etboledigaetb mor rasol? Y mae ynddi bob anogaeth i 
fyned yn mlaen at orsedd Duw. "Ar hwn a ddel attaf fi, ni's bwriaf 
ef allan ddim." 



PKEGKETHAU. 71 

3. Y mae yn gwrthdaro yn erbyn penrhyddid. Ethol i sancteidd- 
rwydd y mae Duw wedi ei wneyd, ac nid i benrhyddid ; rbaglunio i 
fod yn un ffurf a'i Fab ef, ac nid i ryfygu mewn pecbod. Trwy fywyd 
sanctaidd yn unig y profwn ni ein bod yn etboledigion Duw. Yr wyt 
ti becbadur yn gofyn, " A ydw'i wedi fy ethol ? " A gaf ffnau ofyn i 
ti, " Pa fodd yr wyt ti yn byw ? " 2 Pedr i. 10. 

4-.. Y mae yn gosod llwyddiant crefydd ar dir diogel a chadarn. Ni 
cha anghrediniaeth dyn wneyd trefn Duw yn ofer. Trefn gadarn 
ydyw, ar sail gadarn, ac yn Haw Duw cadarn. Nid am ddim y bu 
Crist farw, " lafur ei enaid y gwel." Ie, os gwe'l y dyn yn dda 
gredu. Na, nid felly. Nid o'r ochr wan yna y mae y sicrwydd. Ac 
nid yn hollwybodaeth Duw ychwaith y mae y sicrwydd, ond yn ei ras 
anfeidrol. 

5. Y mae yr athrawiaeth hon yn ein gadael i sefyll neu syrthio yn 
ngwyneb Efengyl. Nid fel etboledigion nac anethsledigion yn bernir, 
ond fel deiliaid Efengyl. Ac nid wrth y nociweddiadau hyny y dylem 
nesu at Dduw, ond fel pecbaduriaid edifeiriol a hunangondemniol. 
Gocbeled neb ryfygu gydag athrawiaeth mor llawn o ras i bechadur. 



PREGETH V. 

ESGEULUSO CYDGYNNULLIAD. 

" Heb esgeuluso ein cydgynnulliad ein Tiunain, megis y mae arfer 
Thai; ond annog bawb ein gilydd : a hynny yn fwy, o gymmaint ach 
bod yn gweled y dydd yn nesau. 1 " Heb. x. 25. 

Y mae pob eglwys i ymgynnull, arwydda yr enw eglwys hyny 
Dylem fel aelodau o'r un eglwys, ofalu nid am ymgynnull gyda chorff 
y saint yn rhywle, ond yn '• ein cydgynnulliad ein hunain." Y mae 
gan bob eglwys ei hamserau penodol ac achlysurol i ymgynnull, megis 
y dydd cyntaf o'r wythnos, ac adegau ereill y cydsynia yr eglwys arnynt 
er ei hadeiladaeth. 1 Cor. v. 4. Y mae esgeuluso ein cydgynnulliad 
yn brawf o wrthgiliad, claearineb, neu ofn. 

ATHEAWIAETH. — EOD CYDWEITHBEDIAD CYNNULLIADOL YN DDYLED. 

swydd yr hole eglwys. Nid yw ein crefydd yn gyfiawn heb fod felly. 

I. Gwahapjddiad y testyn. — " Heb esgeuluso 
12 



72 PREGETHAU. 

1. Cynhwysa hyn fod addoliad cynnulleidfaol yn rhwymedig arnom, 
Dyma oedd arfer yr hen dduwiolion, yn ol amgylchiadau eu hoes. Bu 
yn hir o fewn cylch teulu— yr holl deulu yn dod at eu gilydd i addoli, 
Unwyd teuluoedd wedi hyn yn gynnulleidfa fawr. Aeth yr offeiriad- 
aeth o'r penteulu i lwyth, a'r allor deuluaidd i'r Tabernael, ac i'r Demi. 
Ymgyfarfyddai y duwiolion yn y Demi, ac er mwyn cyfleustra yn y 
Synagogau. Yr oedd yn arferiad gan Grist fyned i'r Synagog ar y 
Sabboth. Luc iv. 16. Wedi ymgynnull yr oedd y disgyblion pan y 
daeth yr Iesu, ac y llefarodd dangnefedd wrthynt. " Oil yn gyttun yn 
yr un lie," yr oeddynt ar ddydd y Pentecost. Dyma hefyd y tir y 
gellir disgwyl boddlonrwydd a bendith Pen yr Eglwys. Matt, xviii. 20. 

2. Dywedir yma er hyny, mai arfer rhai yw esgeuluso. Dymuna 
Rawer fod gyda'r brodyr, ond nis gallant. Nid esgeuluso yw hyny. 
Bu Dafydd felly pan y cenfigenai megis wrth adar y to. Felly bu 
miloedd ar ei ol ef, ond y mae yr Arglwydd yn gyssegr bychan i'r 
cyfryw. Deua rhai ddim ond unwaith ar y Sabboth, er yn ddigon 
iach. Dim ond rhyw ddwy awr o'r holl ddiwrnod ! Gofalant yn well 
am y corff na hyn— mynant fwy nag un pryd o fwyd. Deua ereill os 
bydd y tywydd yn hyfryd. Cawod o wlaw yn ddigon i'w hatal. Ni 
ataliai hwy ddiwrnod arall os byddai swllt yn eu ffordd. Rhai a gym- 
eraut ddydd Duw yn was dyddiau ereill, i ymweled a chyfeillion, neu 
i gymeryd cyffyriau meddygol. 

3. Y mae yr esgeuluso yma yn beth drwg a niweidiol iawn. 

(1). Y mae yn taro yn uniongyrchol yn erbyn Duiv. Duw eiddigus 
ydyw. Y mae yn sylwi ar ein teimlad, a'n holl ymddygiad at ei waith. 
Y mae yn ofnadwy ynghynnulleidfa ei saint. Geilw am ein mawl, a 
gorchymyn am ein gwasanaeth. Nis gallwn esgeuluso heb daflu diys- 
tyrwch arno ef, oblegid ei Enw ef sydd yno. Ei air ef sydd yn cael ei 
ddarllen, a'i efengyl ef sydd yn cael ei phregethu. Ei dy ef ydyw. 
Yma y mae cyfie i ddangos beth ydyw ein teimlad ato ef. 

(2). Y mae yn taro yn erbyn yr eglwys yn ei nherth a'i llioyddiant- 
Gwna hyn yn mhob darluniad a geir o honi. Fel " adeilad" y mae i 
fod yn un. Hardd yw gweled pob man yn ei le. Fel " dinas gaerog,'' 
y mae i fod yn unol a threfnus yn ei holl gysylltiadau. Dim bwlch i 
fod, ac felly ffurfir ei harddwch a'i diogelwch. Fel "teulu'' y mae 
eisieu cael pob un gartref, yn enwedig mewn un mor dda. Deua rha 1 
yn ana.ml iawn at y bwrdd, a dyna yr achos eu bod mor salw yr olwg' 
ac achwyngar a thuchanllyd eu tymher. Rhyw un neu ryw beth yn 
eu poeni beunydd. Y maent yn warth i'r if— " ty gwledd " a ddylai 
Sion fod. Fel " byddin," y mae pob un i fod yn ei le. Y mae nerth 



PREG-ETHAU. 73 

y fyddin yn troi ar hyn, a'i gogoniant. Ehoi mantais i'r gelynion yw 
esgeuluso. Llaesu a digaloni ereill hefyd. Gwanhau y gweiniaid. 
Camarwain yr ieuaingc. Cefnogi y difraw. Poeni y ffyddloniaid. A 
chaledu y byd hefyd. 

(3). Y mae yr esgeulus yn gwneyd cam ag ef ei hunan. Nid yw 
diwydrwydd gyda phethau y byd yn ddigon o reswm, gan fod llawer 
o'r dynion mwyaf diwyd gyda eu galwedigaetb.au byclol, y rbai mwyaf 
diwyd i ddyfod i foddion gras. Yn cbwaetb yr enaid y mae y bai. 
Cofier y gall Duw gyfarfod a ni yn y tir yna, a pberi i ni gasglu i god 
dyllog. Nis gallwn fwynbau cysur crefydd, na bod yn ddefnyddiol 
gyda hi tra yn esgeulus. Os oes testyn diolch, " Ewch i mewn i'w 
byrtb ef a diolcb, ac i'w gynteddau a. mawl." Os oes eisieu bendith, 
yn ei gartref y mae y Gwr fedr fenditbio i'w gael. Yr ydym yn sicr o 
golledu ein hunain trwy esgeuluso moddion gras. 

II. Dyledswydd neu oechymyn y testyn — "Ond annog bawb ©in 
gilydd,'' &c. 

1. Y mae bod yn ddiesgeulus a diwyd ynffordd nerthol iawn i annog. 
Y mae nertb mewn " deuwch,'' yn lie " ewcb.'' Pwy a wyr pa nifer a 
enillet gyfaill, ond bod yn ffyddlon ? Y mae cynnulliaclau i dy Dduw 
yn gyfleusterau bwriadol i annog i bob rhinwedd. Petbau y Bibl ac 
enaid sydd i fod yno. Pa nertb sydd genym i gyngbori ereill sydd ar 
y Uitbrigfa os yn esgeulus ein hunain ? Y mae ein ffyddlondeb yn 
rhoi nerth a phwys ar ein cynghorion. 

2. Y mae annog yn cynliwys teimlad serchog a chyfeillgar, Nid 
gorchymyn mewn ysbryd deddfol, ond annog fel brodyr er lies eu 
gilydd. Pob cynghor a dymuniad oddiar wir gariad ac ewyllys da. 
Gwneyd pob peth mewn ysbryd gweddi. Pethau i weddio gyda hwynt 
yw boll betbau y ty. Trwy hyn cofier y llwyddir. 

3. Y mae annog yn cynhivys cynghori oddiar brofiad. Wedi cael 
lies ein hunain trwy yr hyn a gynhygiwn i ereill. " Ewch at y medd- 
yg enwog hwnw," meddai ambell i un, " Yr wyf fi wedi bod, ac wedi 
cael lies ganddo." Dyna annog effeithiol. 

III. Annogaeth y testyn — " A hvnny yn fwy." <tc. 

1. Y mae rhyiv ddydd yn neshau — " gymmaint a'ch bod yn gweled 
y dydd yn neshau." Diau fod cyfeiriad llythyrenol y geiriau at ddydd 
dinystr Jerusalem. Y mae dydd o bwys yn neshau atom ninau. 
Dydd marw — dichon ei fod yn ymyl llawer o honom, ac nid yw yn 
bell oddiwrthym oil. Bydd y dydd hwnw yn rhoi terfyn bythol ar ein 



74- PEEGETHAU. 

llafur. Dydd y fam—v niae hwnw yn nesbau atom oil. Dydd y 
penderfynir tynged enaid a cborff pawb o honom yw hwn. 

2. Y mae y dydd hwn yn un pwysig a difrifol i bawb o honom, " A 
liynny ynfwy "— rneddyliwch yn iawn am y dydd yma. Dydd a lwngc 
i fyny bob dydd arall yn ei bwysigrwydd ei bun. Ffarwel pregetbu, 
ac annog, a gorsedd gras mwy. Ymrodder wrth gofio fod hwn yn 
nesbau. Pa fodd y daliwn yn y dydd hwnw ? Dyna y mater mawr i 
ni fod ar ddihun yn ei gylcb. 

IV. Sylwadau addysgiadol odliweth y pethau hyn. 

1. Y mae gwir blant Duw yn hoffi, ty eu Tad, a bivrdd eu Tad. Pa 
ryfedd? Nid oes ar fwrdd neb arall ddim a'u digona nac a'u bodd- 
lona. Llais llawer un ar ol Dafydd yw, " Llawenycbais pan ddywedent 
wrtbyf awn i dy'r Arglwydd." 

2. Y mae aiigen myned yn ami i foddion gras ar y goreu oUr cryfaf o 
honom. Dengys ar ein crefydd yn union os esgeuluswn. Ebaid i'r 
uryfaf gael ei belpu beunydd, neu fe ddiffygia. 

3. Fe fydd byw mewn esgeulusdra yn ofid i ni yn y dydd mawr sydd 
yn dod. Gond fydd esgeuluso yn y dydd yr adolygir gwaith pob dydd 
u'n hoes. " Heb esgeuluso," ynteu, frodyr ariwyl. 



PREGETH VI. 

ANFEIDROL EINWEDD ABERTH Y GEOES. 

" Pa faint mwy y bydd i waed Crist, yr hwn trwy yr Yspryd tragy- 
wyddol a'i hoffrymmodd ei hun yn ddifai i Dduw, buro eich cydwybod 
chwi oddiwrth weithredoedd meirwon, i wasanaethu y Duw byw ? " 

Heb. ix. 14. 

Ee anog yr Hebreaid i sefydlogrwydd, ac i lynu yn eu proffes, dyg 
Paul y rbesymau cadarnaf yn mlaen. Y mae yn wabanol i ddynion yn 
« v yffredin : myn llawer ddangos gogoniant eu pwngc trwy dynu i lawr 
\ r ochr gyferbyniol, ond dengys Paul ogoniant y cysgodau. Eto, y 
mae am i'r Hebreaid gofio mai cysgodau oeddynt, i ddiflanu ar ym- 
ddangosiad y Sylwedd. Cyfeiria at y Tabernacl a'i wasanaetb. Nid 
oedd yr oil yma ond arweiniadau at Grist. Nid oeddynt o lea ysbrydol, 
ond fel y gweitbredid ffydd trwyddynt ar Iesu Grist. Yr oeddynt yn 



PREGETHAU. 75 

annigonol o honynt eu liunain. Geilw yr Apostol bwy yn " ddefodau 
cnawdol," byny yw, pethau y corff, megis bwydydd, diodydd, a golcb- 
iadau. Ni allent o ran cydwybod berffeithio yr addolydd. Cydwybod 
pecbod yn aros o byd o ran y rbai byn. Cyferbynir yma y cysgodau 
a'r Sylwedd, a danghosir rbagoriaetb tin ar y Hall, byny yw, yn yr 
effeitbiau. Nid cyferbynu rbinwedd nn i wneyd y petb y metbodd y 
Hall a'i wneyd, ond cligonedd y ddau at y petb yr amcanwyd bwy. 
Atebodd y cyntaf y diben ei gosodwyd, ac y mae byny yn sicrwydd yr 
etyb yr olaf. Yr oedd nn i buro y cnawd, neu lanbad serenioniol, a'r 
Hall i buro yr enaid. Os gwna y cyntaf y petb ei bwriadwyd ef, " Pa 
feint mwy y bydd i waed Crist," &c. 

Atheawiaeth, — Anfeideol eikwedd Abeeth y Geoes. 

I. Ye hyn a wnaeth Ceist. 

1. " Offrymodd ei hun." Ptboddodcl abertb fel offeiriad yn ei swydd. 
Dynia offrwm yr boll offrymau. Offrwm ei bunan yn yr oU ag ydoedd, 
ac a feddai ; boll fawredd ei berson fel Duw ddyn, a'i holl ogoniant fel 
Gyfryngwr. Person anfeidrol yn rboddi ei bun. Dynia ddigon i 
orbwyso creadigaetb Duw i gyd. 

2. " I Bduw: J Sonir am yr Abertb yn ei bertbynas a Llywodraetb, 
a cbyfiawnder-Duw ; a dynion, ac a pbecbod. Os edryebwn yn fanwl 
cawn weled perff'aitb gysondeb yn byn. Abertb dros ddynion, a thros 
becbodau, i Dduw. Dengys byn fod acbubiaetb dynion yn cael ei 
ddwyn yn mlaen ar clif cyboeddus, trwy foddloni llywodraetb gyfiawn 
Duw. 

3. " Yn ddifai." Fel yr oedd yr offryniau cysgodol i fod oil yn 
ddianaf, felly y mae Crist yn berffaitb a digoll — yn " Oen difeius a 
difrycbeulyd." " Yr bwn ni wnaetb becbod." " Canys y cyfryw Arcb- 
offeiriad sanctaidd,diddrwg, dibalog, didoledig oddiwrtb becbaduriaid,' 
&c. Hyn, yn ngbyd a gwirfoddolrwydd ei ymroddiad, a'i gwna yn 
dderbyniol yn y nef. Daliodd yn ddifai yn yr boll ystorm. Ni cbam 
ddywedodd ail*. 

4. Trwy yr Yspryd tragywyddol." Tybia rbai mai yr awdurdod 
Ddwyfol oedd yn pertbyn iddo fel Duw, a olygir. Ond tebycacb mai 
yr Ysbryd Glan sydd yma i'w ddeall, " Wele rboddais fy Yspryd arno 
ef,'' medd y Tad, " Oblegid nid wrtb fesur y mae Duw yn rboddi iddo 
ef yr Yspryd." Yn y goleu yma y gwelwn gydewyllysiad, a cbydweitb- 
rediad y Drindod Sanctaidd yn nbrefn y Prynedigaetb. loan ni. 31. 

II. Y DIBEN MAWE MEWN G0LWG. CvnbwyS, 



76 PEEGETHAU. 

1. Gwneyd Iaion i Ddinv. Nicl oedd modd i bechadur ddyfod yn ol, 
nac i Dduw ei dderbyn, heb iawn. Dioddefodd tros bechodau, "y 
cyfiawn tros yr anghyfiawn. 1 ' I ba beth ? " Fel y dygai ni at Dduw.'* 
Ehaid oedd i Dduw fel Llywodraethwr ddangos casineb at bechod, a'i 
gospi. Gwnaed hyn ar y groes, trwy i Grist offrymu ei hun yn ein lie. 

" Cyflawnwyd y gyfraith i gyd, 
Fe ddofwyd ei llid heb fy lladd." 

Y raae Duw yn awr yn foddlon cymodi a'r byd. Derbynia y pechadur 
gwaethaf ar dir edifeirwch, trwy yr lawn. 

2. Bod yn sylfaen a defnydd gweinidogaet.h yr Ysbryd Gldn. Dy- 
wedir i Grist offrymu ei bun, " trwy yr yspryd tragywyddol," Yr oedd 
a fynai ef a'r boll drefn, " A'r Yspryd Glan yn byspysu hyn, nad oedd 
y ffordd i'r cyssegr sancteiddiolaf yn agored eto," adn. 8. Ond trwy 
offrymiad Iesu Grist, agorwyd bi led y pen. Ar ol dyrcbanad Ciist, 
cymerodd yr Ysbryd Glan ei swydd fel Gorucbwyliwr mawr y drefn. 
Cymer ef o'r eiddo Crist, ac a'i mynega i ni. Crist yw sail a defnydd 
ei boll waith. Dibyna y naill ar y Hall. Y maent yn gydangen- 
rheidiol. 

3. Bod yn Sylfaen dadl pechadur, a llwybr dyfodfa at y Tad. Y 
mae " i ni ryddid i fyned i mewn i'r cyssegr trwy waed Iesu.' 7 Tyred, 
bechadur, dywed Duw, " Mi a gyfarfyddaf a thi yno." Gelli ei gael 
yno bechadur heb dy ladd. Gwaed y groes sydd yn lladd gelyniaeth 
dyn, yn toddi ei galon. Cwyd y meddwl at Dduw, a dyna ddadl a 
hyder ger bron Duw. Ond gofyn yn enw Iesu Grist, ni a gawn bob 
peth. 

4. Bod yn ddefnydd dylanwad meicnol ar yr enaid. " Puro eich 
cydwybod chwi." Dyfod a theimlad o farn yn yr enaid, da neu ddrwg. 
Cymeradwyo neu gondemnio. Cydwybod euog, afian,pan wedi deffro» 
sydd beth ofnadwy. Gweithredoedd meirwon sydd yn nglyn a'r cyfryw^ 

Y mae pechodau yn brawf o gyflwr marwol yr enaid. Nid oes arwydd 
o fywyd sanctaidd i ogoniant Duw ynddynt. Dygant yr enaid tan 
gondemniad barnol y gyfraith — marw. Ond gwaed Crist a gyfiawnha, 
ac a ryddha yr enaid oddiwrth euogrwydd, ac a'i pura oddiwrth ei 
lygredd a'i olion. 

5. Cymhivyso i wasanaethu Duw. Y mae efe yn deilwng o'n gwas- 
anaeth, y Duw byw ydyw. Gresyn gwasanaethu duwiau meirw. Ni 
allant acbub. Efe ydyw awdwr a ffynhon bywyd. Y mae eisieu 
cymhwyso i'w wasanaethu, ac nid oes dim ond y gwaed a all. Ehyfedd 
fel y mae pethau ereill yn cael eu gosod gan ddynion i gymhwyso i 
wasanaethu Duw. Tybia rhai bach iawn eu gwybodaeth a'u profiad 



PKEGETHAU. 77 

crefyddol, eu bod yn gymbwys at unrbyw waitb os byddant wedi ym- 
adael a'r pecliod bwn, neu y Hall. Ceir clywed y rhai byn yn siarad 
mor iacb yn y cyfeillacbau, a pbe y byddent niewn rbyw glwb cyfeill- 
gar, neu mewn rbyw gymdeitbas wladol. Y fatb dwyll ! Er gadael 
im pecbod, y mae y dyn yn balogedig, a'i boll wasanaetb yn ffieidd-dra 
ger bron Dutv, os na fydd ei gydwybod wedi ei pburo, ac nid oes dim 
ond y gwaed a all wneyd byny. Gwylder a pbarcbedig ofn sydd yn 
gweddu wrtb ei wasanaetbu ef, ac nid eondra Pbariseaidd. 

II. SlCKWYDD DYLASWAD GWAED CllIST I ATEB Y DIBEN, " Pa faint 

mwy?" 

1. DigoneJd yr aberthau seremoniol i ateb eu diben hwy. " Oblegid 
os ydyw gwaed teirw a geifr, a lludw anner -wedi ei daenellu ar y rbai 
a balogwyd, yn sancteiddio i bureiddiad y cnawd ; pa faint mwy y bydd 
i waed Crist," &c. Y mae y seremoniau oil wedi ateb eu diben bwy. 
Nid wyf yn cydweled a'r dywediad, fod gwaed Iesu Grist wedi gwneyd 
yr byn y metbodd yr abertbau Iuddewig ei wneyd, oblegid ni fwriad- 
wyd bwy ond at y petbau a wnaetbant. Ni pballodd dim o boll osod- 
iadau yr Arglwydd. Y mae pob petb yn y greadigaetb yn gwneyd yn 
gywir y petb yr amcanwyd iddynt, yr baul, a'r lloer, a'r boll elfenau 
a'r tymborau. Dyna yw ymresymiad yr Apostol yma. Atebodd y 
blaenaf, yna, " Pa faint mwy " y gorcbwyl penaf o eiddo y Duw mawr ? 

2. Gwaed Person Dwyfol ydyiv. " Gwertbfawr waed Crist ; " ei 
« { briod waed." " Gwaed Iesu Grist ei Fab ef." Y mae pob digonedd, 
baeddiant, ac effeitbiolrwydd yn bwn. 

3. Y praicfiadau a gaficyd eisoes o'i rinwedd. Dyna y lleidr ar y 
groes. Profwyd ei rinwedd yma byd yn oed ar ei dywalltiad. " Heddyw 
y byddi gyda mi," er dy fod beddyw yn ymyl uffem. Miloedd a 
myrddiynau wedi byny. Gwelodd loan dyrfa bardd afrifed yn eu 
gynau gwynion. " Pwy ydyw y rbai byn ? Y rbai byn yw y rbai a 
ddaetbant alian o'r cystudd mawr." Pa fodd y maent mor Ian ? Hwy 
" a olcbasant eu gynau, ac a'u cannasant bwy y'ngwaed yr Oen." Y mae 
rbyw filoedd lawer eto yn yr olcbfa. Deuant yn Ian. 

Cymhwysiad. 

1. Dyma galondid Vr yecliadur mxoyaf i nesu yn mlaen i ymofyn am 
lanhdd. Os yw y beiau a'r llygredd yn fawr, " Pa faint mwy?" Os yw 
y rbwystrau yn fawrion, " Pa faint mwy ?" Tyred at y ffynbon, becb- 
adur, er dued wyt, daw a tbi yn berffaitb wyn. 

2. Nid yw clywed am y gwaed yn ddlgon. Ebaid cael cymbwysiad o 
bono at y gydwybod. Profi o'i rinwedd. Mynwcb brawf o bono. 



78 PEEGETHAU. 

3. Os offrymodd Crist ei hun trosom ni, dylem ninau offirwm ein 
hunain iddo yntau. Ein rhesymol wasanaeth yw hyn. Bu ef farw 
i ni gael byw. Byddwn ninau byw " i'r hwn a fu farw trosom.'' Ystyr- 
iwn ein hunain yn eiddo Crist, yn barod bob amser i alwad ei achos 



PREGETH VII. 

GALWAD AE SION I DDEFEEOI. 

"Deffro, deffro, gwisg dy nerth, Sion; gwisg wisgoedd dy ogoniant, 
sanctaidd ddinas Jerusalem : canys ni ddaw o'th fewn mwy ddienwaed- 
edig nac aflan. Ymysgwyd o'r llicch, eyfod, eistedd Jerusalem: ym- 
ddattod oddiwrth rwymau dy ivddf, ti gaethferch Sion. Es. lii. 1, 2. 

I. Desgeifiad tybiaethol o'e Eglwys yn ei sefyllfa isel. 

1. Marwaidd, llonydd, a diwaith. Nid yn gymaint felly o ddiofal- 
"web, ond o ddigalondid. Wedi ymollwng o dan iau gortbrwm. Ni 
thai hyn. Ehaid codi at waith. 

2. Gwan a dinerth. Hawdd gweled ei bod wecli dihoeni a gwywo yn 
y ty wydd. Y telynau ar yr helyg, heb y sbryd i'w tynu i lawr. Hoffai 
ddod i fyny, eto aros yn yr un man. 

3. Hewn gwarth, wedi ei darostwng gan y gelyn. Tafia yr anffydd- 
iaid, ac anfiyddloniaid y tir, bob dirmyg arni. Dyfeisia y gelyn pa 
fodd i'w gwarthruddo o hyd. 

4. Hewn iselder maior — yn y llweh. Dylanwad y byd. Trafferthion 
a gofalon y byd, ei uchelgais a'i hudoliaethau. Y byd yn cael y flaen- 
oriaeth ar grefydd. Troi crefydd i wasanaethu y byd, yn lie troi y byd 
i wasanaethu crefydd. 

5. Mewn caethiived. Y mae rhwymau am ei gwddf. Yr oedd iau 
Babilon yn drom a chaeth iawn. Nid yw Sion yn ei thir ei hun, ac yn 
anadlu ei hawyr ei hun, tra bydd un rhwymau dynol am ei gwddf. 

II. Y DYLEDSWYDDAU Y GELW1K SlON I'W CYFLAWNI. 

1. " Deffro." Nid aros yn llonydd. Y mae swn yn mrig y morwydd, 
am hyny dylai ymegnio. Y mae ein Cyrus ni wedi cyhoeddi rhyddid. 
Daeth yr amser nodedig i drugarhau wrthi. 

2. " Gwisg dy nerth, gwisg wisgoedd dy ogoniant." Dangos fod 
genyt wisgoedd gwell. Gwisg cariad, sancteiddrwydd, ac undeb. Y 



PREGETHAU. 79 

mae uertli uiawr yn perthyn i Sion pan y gwna ei ymarfer. Beth saif 
o'i blaen pan y bydd ar ei gliniau yn gweddio ? Y raae hi yn " ofn- 
adwy " pan y bydd yn myned allan " fel llu banerog." 

3. " Ymysgwyd o'r llwch." Tyred i'r golwg, Sion. Ymwrthod £g 
arferion a dylanwad drwg yr oes. Bydolrwydd sydd fel llwch yn 
difwyno dy ogoniant. Yr wyt yn ymddangos yn anheilwng o'th sefyllfa 
oruchel. 

4. " Cyfod, eistedd." Newid dy eisteddle. Dylit eistedd, nid yn y 
llwch, ond ar dy orsedd. 

5. " Ymddattod oddiwrth rwymau dy wddf." Ymwrthod a. phob 
cadwyn, yn enwedig am y gwddf. Cyhoeddi rhyddid a wnaeth Cyrus, 
ond yr oedd yn well gan rai aros yn y caethiwed. Y mae yn well gan 
rai eto aros dan rwymau deddfau gwladol. Dylid ymwrthod a hwy. 

III. RHESYMAU ANOGAETHOL I YMAFLYD YN Y DYLEDSWYDDAU. 

1. lor sydd yn galw. Duw Sion sydd yn galw ami, a hyny mewn 
atebiad i'w gweddi hi arno ef i ddeffro. Y mae hen gydnabyddiaeth 
rhyngddynt, a chyfeillgarwch agos. Dylai wrando arno ef. 

2. Y mae yr alwad yn gyffrous iawn. " Deffro, deffro." Rhaid fod 
perygl o aros yn llonydd. Y mae perygl ar un Haw, a gobaith dihangfa 
ar y Hall. 

3. Caiff fenditli fawr iawn trwy hyn. ' ; Ni ddaw o'th fewn mwy 
ddienwaededig nac afian." Caiff lonydd braf gan y rhai cnawdol a 
rhagrithiol. Pan y bydd crefydd yn isel bydd y rhai hyn ar y blaen, 
yn siarad a rheoli y Gwbl. Ond pan ddaw Sion ar ddihun, ni chant eu 
goddef, ymgiliant mewn cywilydd i ffordd. Wedi hyny fe fydd yn 
hyfryd ar Sion. Ni cha dynion na wyddant ddim am enwaediad calon 
flino Sion mwy. Brysia ddeffro at dy waith, Sion. Byddi eto yn tynu 
sylw y byd at dy degwch. 



PBEGETH VIII. 

Y GWR AR Y MARCH GWYN. 

" Ac mi a welais ; ac welefarch gioyn : a'r liwn oedd yn eistedd arno, 
a hwa ganddo ; a rhoddwyd iddo goron: ac efe a aetli allan yn gorch- 
fygu, ac i orchfygu:'' Dat. vi. 2. 

Hawdd genym gyfaddef nad ydym yn deall Llyfr y Datguddiad. 
Saif rhai yn yrnhoniadol iawn uwch ei ben, a chwareuant lawer ar y 



80 PEEGETHAU. 

gair Datguddiad, dros honi ei eglurdeb. Ond nid ydym yn gweled hyn 
yn un rheswm dros hyny. Datguddiad yw pob peth sydd uwch law 
rheswm dyn iV wneyd allan. Er nacl ydym yn honi anffaeledigrwydd 
mawr wrth esbonio y Uyfr liwn, yr ydym yn cael ein tuecldu at gredu 
ei fod yn dangos egwyddorion yn fwy na pliethau. Y mae y testyn yn 
taro y rneddwl yn union wrth ei ddarllen gyda syndod, wrth ogoniant 
yr olygfa. Os egwyddorion yn dal cysylltiad a'r eglwys ar y ddaear 
sydd yma, rhaid fod rhyw gysylltiad rhwng y gwahanol feirch sydd yn 
yr olygfa a. chrefydd. Meddyliwyf fod y march gwyn, yn dangos pur- 
deb yr efengyl, ac lesu Grist fel Tywysog, a Brenhin Sion ; y march 
coch, egwyddorion gvvaedlyd, erlidgar, a rbyfelgar ; y march du, gor- 
tbrwm a tbrais, a gormes ai gydwybod ; y march gicelwlas, anffyddiaetb, 
yr hyn sydd yn taro yn uniongyrchol yn erbyn yr Arglwydd, ac yn 
erbyn ei Grist ef. 

Er y gwahanol farnau, cydunir yn gyffredin ar y testyn hwn, ei fod 
yn cyfeirio at Grist a'i efengyl. Ond wedi meddwl cryn lawer ar y 
testyn, a llunio pregeth arno, gwelais fod yr enwog Albert Barnes, yn 
ymwrthod a'r esboniacl a roddais, gan ddadleu mai llwyddiant boreuol 
Lly wodraeth Bhufain a olygir, ond nid wyf yn gallu cydolygu ag ef, ac 
felly safaf at yr hen esboniad. 

AtHEAWIAETH, — GoEUCHAFIAETH CEIST AE EI ELYNION TEWY YE 

Efengyl. 
i. y mae gelynion lawee ae eeoedd ye efengyl. 

1. " Gallu y tywyllwch^ ac i ni arfer geiriau lesu Grist ei lmn. Y 
mae byddin, neu allu y diafol, yn nerthol a lliosog. Amcan dyfodiad 
y gwr ar y march gwyn, oedd i orchfygu y gallu hwn. Y mae y diafol 
wedi trawsfeddianu y byd er yn foreu. Danghosodd ei lid yn mhob 
oes, ond ar Galfaria ymunodd ei holl allu yn erbyn y Cyfryngwr mawr. 
Ymosoda eto ar ei achos. Bhaid ei orchfygu. 

2. Byddinoedd gau grefyddau. Gwelodd y diafol nad allai gadw y 
byd yn ddidduw, ac yn hollol ddigrefydd, am hyny ffurfiodd dduwiau 
a chrefyddau iddo. O'r ! miliwnau sydd yn ngafael Iuddewaeth, 
Mahometaniaeth, Paganiaeth, a Phabyddiaeth. 

3. Ysbryd traws a rhyfelgar y byd. Y mae y march coch yn tori ar 
draws rhyddid a hawliau cydwybod. Y fath ormes ddanghoswyd yn 
y rhyfeloedd crefyddol fel eu gelwid, yn y gwahanol oesau ! Byma fu 
enaid a nerth Mahometaniaeth a Phabyddiaeth. 

4. Drygioni pob dyn annuioiol. Y mae pob dyn annuwiol yn byw 



PEEGETHAU. 81 

yn ngwersyll gelyn Crist, ac yn gwrthwynebu ei efengyl. Anhawdd 
cael dynion i gredu hyn. 

5. Ffaeleddau crefyddioyr. Y mae pob ffaeledd yn milwyr yr Oen 
yn rhwystr i'r gwaith fyned yn mlaen. Nid draw yn y pellder y mae 
y drwg i gyd, na, na, y mae gelynion yn ngwersylloedd Sion, a dyma 
y rhai mwyaf peryglus o lawer. Bhagrithwyr, dynion bydol, a rhai 
mympwyol. 

II. Ymddangosiad gogoneddus Ceist fel Ehyfelwk yn eebyn 

Y GELYNION HYN. 

1. Arfarch gwyn. (1). I osod allan ei harddwch. Golwg fawredd- 
og sydd ar faeslywydd pan yn marcbogaeth yn ei wisgoedd ysblenydd. 
Ymddangbosa Iesu Grist yn ogoneddus iawn yn ei ynigyrcb cyfryngol. 
(2). Ei nerth a'i gryfder. Priodolir nertb a chryfder mawr i'r march, 
yn Job xxxix. 19. Y mae Iesu Grist yn un cadarn iawn, pan yn 
marcbogaeth yn nertb gwirionedd a cbariad ei efengyl. (3). Ei wr- 
oldeb, a'i ysbryd didroi yn ol. Ni fyn Iesu gael ei orcbfygu, " Ni 
pballa efe, ac ni ddigalona, byd oni osodo farn ar y ddaear." 

2. March gwyn. (1). I osod allan ei bur deb. Y mae gwyn yn 
ddarlun cywir o burdeb a sancteiddrwydd, uniondeb a cbyfiawnder 
Iesu Grist. (2). I osod allan ei duedd heddychol. Brenbin heddwcb 
ydyw, a Tbywysog tangnefedd. 

3. "A bwa ganddo." Priodolir bwa i Dduw, i ddangbos ei farnau 
yn darostwng a dinystrio y gelynion. Bwa efengyl sydd gan yr 
Emanuel beddyw ar y maes. 

4. " A rhoddwyd iddo goron." Byddai yn arferiad gynt i roi coron, 
neu goroni a cboron buddugoliaetb, wrtb ddecbreu y frwydr, fel prawf 
o ffydd y gorcbfygid. Yr oedd byn yn galondid i fyned yn mlaen. 
Dyga y Gwaredwr yn mlaen ei ryfeloedd o dan goronau lawer. Nid 
ymladd am goron a gorsedd y mae, ond y mae wedi eu cael. Teyrn- 
asa yn ngbanol ei elynion. Y mae wedi sicrhau pob buddugoliaetb 
ar y groes. 

III. Ei lwyddiant sice, " Ac efe a aetb allan yn gorcbfygu ac i 
orcbfygu." 

1. Nid oes amheuaetli fel yn rhyfeloedd y byd. Bu yn ambeus iawn 
yn Waterloo yn bir, ac mewn llawer brwydr ar ol byny. Ond yma 
nid oes ambeuaeth. Y mae lluoedd uffern ar un llaw, ac egwyddorion 
a cbymdeitbasau crefyddol ar y llaw arall. Gall fod yn frwydr "boeth 
a maitb, ond yr " Oen a'u gorcbfyga hwynt." 



82 PBEGETHAU- 

2. Y mae y canlyniadau yn ogoneddus iawn. Cymerir y maes- 
lywydd gelynol yn garcharor, a bwrir ef yn rhwym i'r pydew diwaelod. 
Byddrmilwyr yr Oen yn gorfoleddu, ac yn rhanu yr yspail byth. 
Hoffem weled liyn yn wir, a chawn ei weled hefyd. 

IV. Addysgiadau oddiweth y pethau hyn. 

1. Y pwys o hunanymholiad. Pa ochr yr ydym ? Bhaid ein bod yn 
y naill neu Hall. Sylwa y Maeslywydd ar ein bywyd. Daw y cyfrif 
yn fuan. 

2. Y mae holl amgylchiadau y fyddin o dan arolygiaeth Iesu Grist. 
Pa fodd yr ydym i fyned yn mlaen ? " Gan edrych ar Iesu.'' Bydd 
gyda'i bobl yn nabob brwydr. Ca y milwr distadlaf, yn gystal a'r 
uwchaf yn y fyddin, ei sylw ef. 

3. Bydd ei ganlynwyr yn ogoneddus iawn wedi gorphen y rliyfel. 
Cyboeddir yn y man foci teyrnasoedd y byd wedi myned yn eiddo ein 
Harglwydd ni, a'i Grist ef. Gwobrwyir yr boff ffyddloniaid a. cboron 
y bywyd. Ymnertbwn, dabiwn byd y diwedd. 

4. Beth a ddaw o'r pechadur diblygu. Y mae yn dal saetbau y 
weinidogaetb yn eithaf caled yn awr, ond fe syrtbia yn euog damniol 
ryw ddydd. Bydd y gair " Ewch,'' yn ei nertboedd corwyntol yn ei 
yru ymaitb byth. 



PREGETH IX. 

GOGONIANT A BIGONOLKWYDD TKEFN GEAS YN 
NGWYNEB TEUENI DYN FEL PECHADUE. 

" Canys yr hyn ni allai y ddeddf, o herwydd ei bod yn wan trwy'r 
cnaivd, Duiv a ddanfonodd ei Fab ei hun, y'nghyffelbiaeth cnawd 
pechadurus ; ac am bechod a gondemniodd bechod yn y cnawd. Fel y 
cnflaimid cnfiaivnder y ddeddf ynom ni, y rhai ydym yn rhodio, nid 
yn ol y cnawd, eithr yn ol yr yspryd." Ehuf. viii. 3, 4. 

I. GWNAWN EAI SYLWADAU EGLTJRHAOL EE GOSOD ALLAN YE EG- 
WYDDOKION CYNHWYSEDIG YN Y TESTYN. 

1. Fod cyflwr dyn wrth natur yn isel a llygredig iawn. Troseddwr 
euog a cbondemniedig. Deddf pecbod a marwolaeth yn dylanwadu ar 
ei feddwl. Damnedigaeth yn awr yn aros uwch ei ben. gyflwr 
ofnadwy ! 



PKEGETHAU. 83 

2. Ei fod yn anobeithiol ar dir deddf. " Ni allai y ddeddf." Noddi 
y diniwed, a chondemnio yr euog ydyw gwaith y ddeddf. Nis gall 
helpu yr un truan. Yr oedd perffaitb anallu yn y ddeddf Seremoniol 
i symud euogrwydd a halogrwydd pecbadur, Heb. x. 1 — 4. Eel byn, 
ni all yr un ddeddf waredu na chyfnewid yr euog. 

3. P'am nad allai y ddeddf '? "0 herwydd ei bod yn wan trwy'r 
cnawd." Nertb a gogoniant y ddeddf yw byn. Y dyn yn euog, aflan, 
a drwg : a'r ddeddf yn gyfiawn, sanctaidd, a da. 

4. Trefn gras yn anfoniad y Mab. Ni wnaetbai neb llai y tro. Un 
anfeidrol fawr a phur. Un uwchlaw y ddeddf, yn ymostwng i fyned 
o dan y ddeddf. Un y'nghyffelybiaeth cnawd pechadurus, oncl eto yn 
meddu gwir gnawd. Heb. ii. 14. vii. 26. 

5. Yr hyn a tunaeth Crist. " Ac am bechod a gondemniodd becbod 
yn y cnawd." Yn abertbiad Crist dros becbod y gwelir pecbod yn ei 
liw ei bun. Y mae i'w weled yn fwy ecbryslon yma nag yn uffern. 

6. Y pethau mawr a atebir trwy hyn. "Fel y cyflawnid cyfiawnder 
y ddeddf ynoni ni." Trwy ffydd y dygir ni i'r tir yma. Cyflawni 
ynom ni, er nad genym ni. Gwneir y saint yn y diwedd wrtb fodd y 
ddeddf. Dyma fydd eu nefoedd. Ysbryd Crist ynom, a'i gariad 
ynom, yn gyflawnder y gyfraitb. 

II. DlGONOLRWYDD TREFN DUW I WNEYD YR HYN NI A T.T.A T Y 
DDEDDF. 

1. Trefnu lawn dros yr euog. Nid gwaitb deddf oedd cbwilio am 
Gyfryngwr. " Yr enaid a becbo, bwnw fydd marw," ydoedd ei llais 
bi. Penarglwyddiaetb rasol a wnaetb byn. "Yr bwn a osododd 
Duw yn iawn." " Gosodais gymmortb ar un cadarn." Psalm Ixxxix. 19. 

2. Ad-uno Duivdod a dyndod yn agosach nag erioed. Undeb natur 
yn mberson Crist. Duw yn y cnawd. Undeb anian a bywyd trwy 
ffydd yn Iesu Grist. "Fel y byddont oil yn un," &c. loan xvii. 21. 

3. Lladd yr elyniaetli a chadw y gelyn. Ni wyddai deddf am hyn. 
" Melltigedig," meddai biuwcb ben yr euog. Gofyn idcli, " Pa fodd y 
cyfiawnbeir dyn gj^daDuw?" Job xxv. 4. Dim ateb. Ond yn an- 
anfoniad y Mab, a tbrwy ei waitb effeitbiol ef, ceir atebiad cyfiawn. 
Ehuf. iii. 25— 28. 

4. Dedwyddu dyn wedi pechu. By dd y ddeddf yn nodded i'r glan, 
ond betb a ddaw o'r euog? Trueni a damnedigaetb. Ond trwy drefn 
y Cyfammod Gras, ceir cyfiawnder o lawenydd a digrifwch bytbol i 
bawb a gredant yn Iesu Grist, 

5. Symud y pechadur i dir y fendith. Er fod digon yn Nghrist, y 



84 PREGETHAU. 

mae dyn yn y cadwynau ac yn y carchar. Ond y mae drysau y carchar 
yn cael eu cyhoeddi yn agored yn yr Efengyl, a Duw wrth ei swydd 
yn rhyddhau. Psalm lxxix. 11. " Yr Arglwydd sydd yn gollwng y 
carcharorion yn rhydd." Psalm cxlix. 7. 

6. Cymhwyso ac effeithio y bendithion er puro yr enaid. Wedi cyf- 
iawnnau yn y Llys, y mae eisiau sancteiddio ar ddelw Duw. Y mae 
eisiau golchi yn y gwaed, a dwyn i'r nef i ganu " Iddo ef." Colos. i. 12. 
Dat. i. 5. 

III. TUEDD YilAEFEEOL YR ATHRA.WIAETH HON. 

Pa les pregethu fel hyn ? I ddangos, 

1. Fod dyn fel pechadur yn wrthddrych tosturi motor. Y mae pawb 
rhinweddol yn tosturio drosto. Ond fe gynhyrfwyd tosturi anfeidrol 
Duw tuag ato, y truan tlawd a digymhorth. Meddyliwn fod llygaid 
tanllyd angylion yn cymylu wrth syllu ar ddyfnder cwymp dyn, ac 
mai dyna roddodd derfyn ar gydgan ser y boreu, hyd y ganwyd Ceid- 
wad. Ond nid oedd holl doaturi angylion yn ddim wrth dosturi Duw. 

2. Anfeidrol ras yn nhrefn iechydwriaeth. Dyma for anfesuradwy. 
" Yn hyn y mae cariad " — cadwyD cariad yn myned i lawr ac i lawr, 
nes dyfod i waelod y pydew erchyll, i godi dyn i fyny. Dyma destyn 
can i angylion ar ol eu synder uwch ben y cwymp. 

3. Gogoniant y drefn Gyfryngol. Yr holl briodoliaethau yn cyd- 
lewyrchu wrth godi dyn. Nis gallaf weled pa fodd y gwelsid y priod- 
oliaethau i gyd trwy i Adda beidio syrthio. * Wrth ei gospi ar ol 
syrthio, ni welsid trugaredd: wrth ei achub heb lawn, ni welsid 
cyfiawnder. Ond trwy y drefn Gyfryngol, y mae yr holl briodoliaeth- 



* Gofyna Mr. Pierce mewn llythyr, i'w or-hoffus gyfaill, y diwedd- 
ar Barch. Isaac Harries, Wyddgrug, beth oedd ei farn am y sylw 
yma, fel hyn : — " Er na chlywais arall yn ei ddyweyd, ac nad wyf yn 
hollol benderfynol a ddylid ei ddyweyd, eto yr wyf yn cael fy nhueddu 
i feddwl ei fod yn wirionedd. Bydd cael eich barn ar hyn o werth 
genyf. Ni ddymunwn gyhoeddi dim o'r Pwlpud, ond a fydd a thuedd 
i adeiladu a gwneyd lies ynddo." Fe wel y rhai sydd wedi darllen 
y gyfrol bono ar " The Divine Treatment of Sin,'' gan y Parch. 
J. Baldwin Brown, mai dyma yn hollol ydyw ei syniad ef. Tybiwn 
modd bynag ein bod wedi darllen y golygiad hwn yn ngwaith un o'r 
hen Dduwinyddion, er nad allwn yn awr gofio yr enw. Ond gall yr 
un syniad fod yr un mor wreiddiol i fwy nag un awdwr. 



PREGETHAU. 85 

an yn ymddadblygu yn ogoneddus. Y mae llawer niwy o Dduw yn 
dyfod i'r amlwg ar ol y cwymp nag oedd o'r blaen. 

4. Rhaid ein rhyddhau oddiwrth ddeddf peclwd cyn y bydd genym 
liaivl yn y drefn lion. Rhaid diorseddu pechod, ac i ninau rodio " yn 
ol yr yspryd." Rhaid i ni fod o dan arweiniad Yspryd a Gair Duw, 
ac i ni groeshoelio y cnawd a'i holl chwantan. 

5. Myn y ddeddf ei gofynion yn mhawb ryw ffordd neu gilydd. 
Kaill ai trwy dderhyn y drefn a chael ein gwneyd with fodd y ddeddf 
byth, neu fod o dan ei melldithion. Pa fodd y bydd hi gyda ni ? 
Cofiwn mai nid am fyned i lawr yn demnir, oncl am wrthod dyfod i 

fyny. 



PREGETH X. 

YR HEN BOBL. 

" Coron anrhydeddus yw penllwydni, os bydd mewn ffordd cyfiawn- 
dcr." Diae. xvi. 31. 

Ckefydd sydd yn nodweddu dj-nion yn y byd. Addurn ar un Jlaw, 
gwarth ar y Hall. Cyfeiria y testyn at hen bobl. 

I. GOLWO- DDIGALON A BEON AN0BEITHI0L TW GWELED HEXAFGAVE 

tn Annuwiol. Annhebyg i droi. Amheus a ddychwel byth bellach. 

1. Mae wedi Mr arfer byw yn ddigrefydd. Cynefino ; gehiau, ym- 
ddygiadau, cwmni. " A newidia'r Ethopiad ei groen ? " 

2. Y mae mwy o rwystrau yn codi ar y ffordd o liyd. Y galon yn 
galetach. Y cadwyni yn dynach. Mwy o fantais i'r diafol i ddallu, 
ac os tueddu at grefydd, bydd yn danod mwy. Amgylchiadau tebyg 
i'w ddigaloni. Nid oes fawr o obaith. Jer. ii. 24. 

3. Aeih llawer o foddion heibio yn aflwyddianus. Sawl goruch- 
wyliaeth a ddaliwyd ? A gweinidogaeth a wisgwyd allan ? Methodd 
y cwbl. Athrawiaeth y gwaed, mellt Sina, gwreichion uffern. Beth 
ychwaneg ellir ddisgwyl ? Esay v. 4. 

4. Y mae y dymwniadaxi wedi gwanhau. Bu mwy o duedd. Nid 
mor gryf at ddim yn awr. Daliwyd pan oedd y meddwl yn hyblyg, 
tebyg iawn y deil bellach. Nid yw mor hawdd ei symud. Wedi ym- 
lonyddu. Pur dywyll yw. 

G 



86 PREGETHAU. 

5. Ymae mwy yn marw yn ddigrefydd nag sydd yn ei cliael ar ol myn- 
ed yn hen. Gwelwn ambell un tua'r unfed awr ar ddeg. Peth rhyfedd 
fydd gweled un triugain, neu ddeg a thriugain, yn troi at grefydd. 
Ond ami y gwelir hwy yn gorplien yn anedifeiriol. 

II. Er mor anhebyg eto mae'n bosibl. Y mae gobaith. 

1. Gras a gallu Duw. Ni roddwn derfyn i Sanct yr Israel. Mae 
ei ras fel y mor. Cododd, a diau y cyfyd gofgolofnau i ras o hen 
brenau crinion iawn. Rhai o ymyl y tan, fel y lleidr ar y groes. 
Dyma ddigon rhag anobaith. Nid ei lwybr cyffredin yw. Dyna ddigon 
rbag rbyfyg. Anogaeth i blygu yn awr yw hyn, ac nid i oedi. 

2. Ymddygiadau Duvj a'i amynedd. Cafodd achosion yn dy erbyn, 
eto arbed. Hir-ymarbous beb ewyllysio fod neb yn golledig. Pob 
blwyddyn yn llawn o drugareddau. Ymwneyd a pbob teimlad a feddi 
er dy enill. Y mae beb dewi eto. 

3. Addewidion a llais cyffredinol y Bill. Y mae rbanau wedi tewi, 
ond nid i gyd. "Hollgyrau y ddaear;" "Eto dychwel;" " Yr bwn 
a ddel," beb dewi. Nid fel y fycldin wladol, rbyw oed penodol. Der- 
byn y deillion, y eloffion, y gwywedigion. Dy dderbyn di wrtb dy ffon. 
Yn dy wydrddrycb, ie wedi gwywo gan benaint. 

4. Digonedd yr lawn. Boddlonwyd cyfiawnder. Y drugareddfa. 
Duw yn Ngbrist yn cymodi y byd. Duw yn gyfiawn ac yn cyfiawnbau. 

5. Daeth rhai ar fin uffem, a derbyniwyd pawb a ddaeth. Man- 
asseb, y Corintbiad, a Magdalen. Gwelsom ninau rai. Ni wrthod- 
wyd un. Gan byny ni rown neb i fyny tra bo anadl ynddynt. Ond d 
bono allan yn fuan, yna rhaid tewi bytb. 

III. Mae hen gristion yn hardd ac yn anrhydeddus iawn. 
Hen dad, neu ben fam yn y ty. 

1. Y maent wedi gweled llawer. Dydd a nos, binon baf, a storm- 
ydd gauaf. Llawer gelyn, a llawer cyfaill. Llawer loan, a Uawev 
Judas. Gwyddant sefyllfa Seion yn yr anialwcb. 

2. Teimlad a phrofiad. Effaitb y petbau ar y meddwl. Gofid, 
ergydion, dagrau, llawer pwll, a gwartfdigaetb. Can a gorfoledd # 
Pethau na feddylia ereill. 

3. Prawf-wybodaeth, (Experience). Pan na fydd ereill ondanturio. 
b} ddant bwy wedi dysgu a gweled. Mae cyngbor yr ben o wertb. 

4. Nerthol yn y tywydd. Nid pob awel a'u teifi yn ol. Tynant eu 
cwys er y storm. Y mae rbai da yn colli, ond rhai gweiniaid plentyn- 
aicld ydynt. Haws gan yr hen dosturio. na digio. 



PREGETHAU. 87 

5. Cymhorth a lies i ereill. Gafael yn y Haw, yn hytrach na tha ro i 
lawr. Cofia fel y bu yn ieuangc ; gwell na'r dibrofiad. Os metha y 
tad neu y fam, yn ochr tynerwch y gwnant. 

Cymhwysiad. 

1. Testyn wylo a chanu. Aeth yn hwyr, ond nid rby hwyr. 

2. Er na wna yr hen les i grefydd, gwna crefydd les iddo ef. 

3. JBydd ei gdn yn uwch na neb yn y nef. 



PREGETH XI. 

GOGONIANT AG ARDDERCHAWGRWYDD EGLWYS DDUW 
YN Y DYDDIAU DIWEDDAF. 

" Y dydd hwnniv y bydd ar ffrioynau y meirch, SANCTEIDD- 
RWYDD I'B ABGLWYDD ; a bydd y crochanau yn nhy yr Arglwydd 
fel meiliau ger bron yr allor. Bydd pob crochan yn Jerusalem ac yn 
Juda yn Sancteiddrwydd i Arglwydd y lluoedd: a daw pob aberthwr, 
ac a gymmerant o honynt, ac a ferwant ynddynt : ac ni bydd Canaan- 
ead mwyach yn nhy Arglwydd y lluoedd y dydd Juvnnw." 

Zech. xiv. 20, 21. 

TVkth sylwi ar eiriau prophwydoliaeth y llyfr hwn, gwelwn mai 
dydd mawr yw *' y dydd hwnw " sydd yn y testyn. Yr oedd dydd neu 
dymor oes y prophwyd hwn yn un pwysig iawD. Yr oedd yn gyd- 
oeswr ac yn gyd-lafurwr a'r prophwyd Haggai, wedi dychweliad y 
gaethglud o Babilon. Adeiladiad yr ail deml a gefnogent, a beient yu 
fawr y rhai a drigent yn eu tai byrddiedig eu hunain, a thy Dduw yn 
annghyfanedd. Yr oedd eu gweinidogaetb. a'u hawdurdod yn ddwyfol. 
«'Yna y pmphwydi, Haggai y prophwyd, a Zachariah mab Ido, a broph- 
wydasant i'r Iuddewon oedd yn Juda ac yn Jerusalem ; yn enw Duw 
Israel y prophwydasant iddynt." Ezra v. 1. Gellir edrych ar nerthyr 
anogaethau i ffyddlondeb a Uafur gyda thy yr Arglwydd, gan y proph- 
wyd hwn yn driphlyg, sef yn gyntaf, y dydd a aeth heibio — " Cryfhaer 
eich dwylaw chwi, y rhai ydych yn clywed y geiriau hyn ; — canys cyn 
y dyddiau hyn, nid oedd na chyflog i ddyn, na Hog am anifail, na 
heddwch, &c. Trueni, gorthrwm, a dinystr, a lanwent y wlad; a 
hyny yn ganlyniad anocheladwy seguryd ac eilunaddoliaeth eich tadau- 
g2 



88 PREGETBAU. 

Anufudd-dod i Dduw a dynodd arnom y fatli drueni ; o ganlyniad, 
ymostyngiad i'w ewyllys, a ffyddlondeb yn ei waitb, a sicrba ddyogel- 
wcb a Uwyddiant rbagllaw. Cyferbynia ei ddydd presenol a'r dydd a 
aetb. lieibio; liefyd, fel anogaetb yn y gwaith rnawr — " Ond yn awr ni 
byddaf fi i weddill y bobl byn, megis yn y dyddiau gynt, medd 
Arglwydd y lluoedd,'' Wele wawr diwygiad ac adferiad eto ar y wlad, 
a nawdd a boddlonrwydd Duw Israel arnom. Adeg byfryd i weitbio. 
Ond 3m benaf cadarnbeir bwy trwy gyfeirio eu meddyliau at "y dydd 
hwnw." Edrycb yn mlaen at gyflawniad yr addewidion — amser 
neillduol o lwyddiant a buddugoliaetb yr eglwys ar ei boll elynion a'i 
gortbrymwyr — Undeb yr boll lwytbau yn nertb i'w gilydd, ac am- 
ddiffyn yr Arglwydd arnynt, pen. xii. 5 — 8. Tori ymaitb enwau yr 
eilunod, a cbael gwasanaetb pur yn Sion. Gelwir " y dydd bwnw '' 
yn nechreu y benod hon yn " ddydd yr Arglwydd.'-' Mae gorucbwyl- 
iaetb yr efengyl yn cael yr enw bwnw befyd: a diau fod iaitb a 
darluniadau propbwydoliaetbol yr Hen Destament mor fawreddog a 
gogoneddus, fel nas gellir gweled nertb eu cyflawniad ond yn rbanol 
a diffygiol, nes eu dal yn ngoleu teyrnasiad y Messiab trwy yr efengyl 
Tybiwyf y cyfeirir yma at ei ddyfodiad ef yn y cnawd, yn oleuni y byd f 
ac yn baul " dydd bwnw." Ac wedi cyfnod o rai canoedd o flynydd- 
oedd niwlog a du: nid dydd ac nid nos yn bollol, dyna oleuni yn yr 
bwyr; "Duw a yniddangosodd yn y cnawd" — "Haul cyfiawnder a 
gyfyd i cbwi, a meddyginiaetb yn ei esgyll." Dyna ddyfroedd bywiol, 
nertbol, a pbarbaol, yn tori allan o Jerusalem, a'r Arglwydd ynFrenin 
ar yr boll ddaear : a bydd un Arglwydd a'i enw yn un. Dydd barnau 
lor ar yr anufuddion, a Sion yn foliant ar y ddaear. Mae y testyn yn 
ddaiiuniad o ogoniant yr eglwys yn nydd ei Uwyddiant. Atbrawiaeth 
y testyn yw, 

GOGONIANT AC ADDEECHAWGRWYDD EGLWYS DDUW YN Y DYDDIAU 
DIWEDDAF. 

Gwnawn rai sylwadau arweiniol, trwy daflu golwg tros y darlun 
arddercliog liwn o ogoniant yr eglwys. Mae ei linellau yn gywrain a 
tbarawiadol iawn. 

1. Tymor neu gyfnod ei gogoniant, " Y dydd hwnw. y Dydd yr 
orucbwyliaetb efengylaidd. Nid oedd yr orucbwyliaetb flaenorol ond 
tywyll a niwliog iawn. Bu am betb amser yn gaddug ofnadwy tuag 
Eden. Yr oedd y cyboeddiad o Had y wraig fel ymddangosiad seren 
o bell trwy niwl mawr. Lluosogwyd y ser, a goleuodd Duw lawer o 
ganwyllau y naill oes ar ol y Hall, fel y gellir dyweyd ei bod yn myned 



PKEGETHAU. 89 

yn oleuach i racldau o hyd, oddieithr y tywyllwcli pan nad oedd pro- 
phwydoliaeth, yn flaenorol i ymddangosiad loan Fedyddiwr, ac yn y 
man, cododd yr haul. Dydd yw hwn ag y bu yr hen dduwiolion yn 
edrych yn hiraethlon am dano. Dydd mawr yw hwn, a gwaith mawr 
a berthyn iddo, iie, y gwaith mwyaf a berthyn i Dduw ei hun. 

2. Natur ei gogoniant, " Sancteiddrwydd i'r Arglwydd." Bydd y 
pethau a berthyn i ddynion yn eael eu hanghofio : yr Arglwydd fydd 
canolbwynt mawr eu holl gyflawniadau — pob gau ddiben wedi darfod 
— ysbryd ymbleidio wedi cilio — hunangais wedi colli — gogoniant yr 
Arglwydd a fynegant. Yr Arglwydd yn unig a ddyrchefir yn "y dydd 
Jiwnw " — ei enw ef a godir, ei waith ef a gyflawnir, a'i ddelw ef a wisgir. 
Trodd dynion trwy bechod oddiwrtk Dduw, a gwnaethant eu hunain 
yn dduwiau iddynt eu hunain ; ond pan fydd Sion yn gwisgo gwisg- 
oedd ei gogoniant, gwelir trigolion y bycl wedi cydgyfavfod eto yn yr 
Arglwydd, fel eu diben penaf. 

3. Cylioeddusrwydd ei gogoniant, " Ar ffrwynau y meirch." Cerfir y 
geiriau ar glud a harness y meirch fel addurn iddynt, a bydd eu holl 
wasanaeth yn deilwng o hyn, fel coat of arms y boneddion ar eu cer- 
bydau. Bydd y creadur sydd yn awr wedi ei ddarostwng i oferedd, yn 
mwynhau ei ryddid. Gwelwn yma fod terfyn i fod ar ryfel a thywallt 
gwaed, gorthrwm a gorfaeliaeth. Bydd y pethau ag sydd yn awr yn 
cael eu troi yn atalfeydd i grefydd Iesu, i gyd yn blaid ac yn gymhorth 
i'w Uwyddiant. Bydd holl fasnach y gwledydd, holl amcan trafnidwyr, 
a holl ofal cludwyr yn " Sancteiddrwydd i'r Arglwydd." Toir a bythol 
warth y rhai y aoclwyd eu henwau fel gwroniaid maes y gwaed, twyll- 
fasnachaeth, &c. 

4. Cyffredinolrwydd ei gogoniant," A bydd y crochanau ynnhy yr 
Arglwydd fel meiliau ger bron yr allor. 7 ' Pob un, y Ueiaf fel y mwyaf. 
Mae llawer o bethau yn bresenol, yr edrychir arnynt yn wael ac yn 
ddirmygus, hyd yn oed gan broffeswyr crefydd, ond pan welir y dyddiau 
dedwydd yn ein testyn, bydd y wasanaeth waelaf mor sanctaidd a'r 
swydd nwchaf. Pob rhan o'r gwaith yn gysylltiedig a'u gilydd ac yn 
gymhorth i'w gilydd hefyd. 

5. Deiliaid ei gogoniant, neu sancteiddnvydd yr addolwyr, "A daw 
pob aberthior, ac a gymerant o honynt, ac a ferwant ynddynt" Cry- 
bwyllwyd uchod fod pob rhan o'r gwaith yn gydbwys; felly gallwn 
ddyweyd yma, y teimlir felly tuag ato gan yr holl eglwys. Bydd peb 
peth a berthyn i dy a gwaith yr Arglwydd mewn bri maAvr. Ki fydd 
gwahaniaethu mewn parch a phwysigrwydd swyddawl, ond bydd pob 
un yn aberthwr. Dim cymaint o bwys pa lestr, ond aberthu fydd o 



90 PREGETHAU. 

bwys. Bydd digon o waith i'r lioll aberthwyr, ac i'r holl lestri hefyd. 
Dydd llawenydd fydd hwn, am " baratoi o Dduw y bobl." 

6. Neillduolrwydd a pherffeithrwydd ei gogoniant, "Ac ni hydd 
Ganaanead mwyach yn nhy Arglwydd y lluoedd." Arwydda y gair 
" Canaanead," fasnachwr neu fydolwr. Nid yn unig byddant oil yn 
aberthwyr, ond ymddidolant oddiwrth y byd yn ei yspryd a'i arferion. 
Derfydd gwneyd masnacb o air Duw. Certhir allan fydolrwydd a 
chybydd-dod o'r eglwys. Bydd yr holl aberthwyr yn derbyn, ac yn 
arddel eu gilydd mewn cariad : ond yn y cwbl ar dir " sancteiddrwydd 
i'r Arglwydd." Ni ddaw o'i mewn mwy ddienwaededig, nac aflan. 
Bydd yr eglwys yn He rhy sanctaidd i ragrithwyr i lechu ynddi y pryd 
hyn. 

1. Gynwysa yr athrawiaeth lion, dystiolaetli o wirionedd yn sylfaen 
j/ydd a hyder y saint yn mhob tywydd ac amgylchiad. Nid os, neu fe 
allai, sydd yma. Mae gan Si'on fodd i ymgysuro yn y tymhestloedd 
trymaf. Ni ddylai y cristion ddigaloni gan nad pa mor dywyll y byddo. 
Cadarnheir tystiolaeth ein testyn gan Dduw trwy luaws o destynau 
ereill, " A bydd yn y dyddiau diweddaf, fod mynydd tf yr Arglwydd 
wedi ei barottoi ym mhen y mynyddoedd, ac yn ddyrchafedig goruwch y 
bryniau," &c, &c. Esay ii. 2 — 5. .Ter. xxxi. 40. Ezec. lxvii. 1 — 6. 
Daniel xii. 4. Psalm lxxii. 16. Dyma golofnau y pwysa Sion arnynt o 
oes i oes. Ar y creigiau disigl hyn y saif y cristion i syllu ar arwydd- 
ion yr amserau, a chadarnheir ei ffydd wrth weled y pethau sydd yn 
cymeryd lie o'i amgylch. Yr ydym yn son yn ami, ac nid heb reswm 
dros hyny, fob crefydd yn isel, &c. ; ond wrth sylwi ar bethau a gynier- 
ant le yn ein dyddiau, gallwn weled ei bod yn ei pherthynas a. mater y 
testyn, yn uwch o lawer nag y bu erioed. Beth yw y peirianau nerthol 
sydd gan Sion ar waith yn y dyddiau hyn ? Mae llawer o gynniwair, 
a gwybodaeth yn amlhau ; mae mwy o yspryd cenhadol, a haelioni, ac 
ymdrechion cyhoeddus er dylanwadu ar y byd, nag a fu er's oesau. 
Beth yw y ffrydiau nerthol a ddylifant trwy y gwahanol gymdeithasau, 
a thrwy y wasg, gan ymarllwys yn afonydd bywiol ar y byd ? Arwydd- 
ion fod Sion yn gweithio ac yn llwyddo. Mae yr eglwys ar y maes yn 
hau yn y dyddiau presenol, ac mor wir a'i bod felly, gwelir y ffrwyth 
toreithiog mewn canlyniad. Nid oes llai a wna'r tro na chael teyrnas- 
oedd y byd yn eiddo ein Harglwydd ni a'i Grist ef. Nis gallwn gau 
ein llygaid ch waith, rhag edrych ar y ddaeargryn nerthol sydd yn 
dymchwel gorseddau, ac yn lluchio a chladdu coronau yn adfeilion hen 
sefydliadau annghristaidd y cy fan dir. Llawer o fanau y rhai a am- 
gaerwyd yn gadarnach na Jericho, yn erbyn Gair Duw a thystiolaeth 



PKEGETHAU. 91 

lesu Grist, a He y teyrnasai tywyllwch paganiaeth a phabyddiaeth am 
oesau lawer, sydd yn awr a'u caerau wedi syrthio, eu llywyddion wedi 
ffoi am eu bywyd, a'r trigolion a synant yn ngoleuni newydd rhyddid 
ac iawnderau eydwybod, a Gair Duw yn cael derbyniad croesawgar gan 
filiynau o newydd. Mae y petbau mawrion hyn yn rhy nertbol eu 
dylanwad ar feddyliau, i'w gadael yn ddifraw, nag yn ddihyder. 
Teimla Sion ei nerth nes ymwroli ac ymgryfhau. Mae gweled yr 
hiraeth, a chlywed dymuniadau miloedd am eu dysgu yn fanylacb yn 
ffordd Duw, yn cynhyrfu teimladau calon Sion, ac yn codi miloedd 
Israel at eu gwaith. Ac nid yw Duw yn anghyfiawn, fel yr angbofio 
eu gwaith a'u llafurus gariad. Eu lief yw — "Bywha. dy waith yn 
nghanol y blynyddoedd." Daw Sion i fyny. Digon o sicrwydd y w fod 
y gweision " yn hoffi ei meini, ac yn tosturio wrth ei llwch hi." Dar- 
llenai y Psalmydd ar agwedd a theimlad yr eglwys, nad oedd ei Duw 
yn mhell oddiwrthi, Ps. cii. 13—22. 

" Nid ofnant ond cryfheir eu dwylaw " hefyd, wrth weled ysbryd y 
brophwydoliaeth yn dyfod i'r goleu yn agwedd Sion yn ein dyddiau. 
Mae mwy o undeb teimlad ac ymdrechion rhwng y gwahanol lwythau, 
nag a fu er dyddiau ein tadau. " A thy wysogion Juda a ddywedant 
yn eu calon, Nerth i ni fydd preswylwyr Jerusalem yn Arglwydd y 
lluoedd, eu Duw hwynt." Mae yr Evangelical Alliance wedi tynu sylw 
yr eglwys trwy y byd, at y mawr bwys o fod " oil yn un." Dywed ty- 
wysogion y gwahanol lwythau yn eu calon, yn gystal ag yn eu hym- 
ddygiadau, " Nerth i ni yw ein brodyr yn Arglwydd y lluoedd, eu Duw 
hwynt." " Nerth i ni : " undeb sydd nerth. Tra yr oedd y gwahanol 
lwythau yn ymryson a'u gilydd ar y ffordd, yr oedd diafol yn ddigon 
tawel, a'i deyrnas yn llwyddianus ; ond mor fuan ac y daw i fyny ei 
thegwch priodol, " Oil yn un," yn ei hysbryd a'i gwaith, bydd "yn ofn- 
adwy fel llu banerog.'' Gwerthfawrogir yr egwyddor fawr hon yn 
mysg ein cenedl ninau. Cymerwn yr holl bethau hyn, yn nghyd a 
llawer o bethau eraill a allem grybwyll, yn arddangosiadau o wirionedd 
tystiolaeth ein testyn, er ein harwain i hyderu yn y Duw a'u llefarodd, 
ac i ymwroli ac ymgryfhau yn y stormydd oil. 

2. Darluniad o ddymunoldeb a hy 'fry dwell yn sylfaen ein hawyddfryd 
an hiraeth, " Sancteiddrwydd i'r Arglwydd." Delw Duw ar ddynion. 
Purdeb calon yn tori allan trwy yr holl fywyd a'r ymddygiad. Bydd 
Jerusalem yn gwisgo gwisgoedd ei gogoniant y pryd hyn. Bydd yn 
hawdd adwaen dilynwyr yr lesu wrth eu bywyd sanctaidd. Bydd 
annuwioldeb wedi cywilyddio— llygredigaeth wedi colli tir. Ni fydd 
perygl tramwy'r heolydd, nac ofn yn y farchnad. Prynir a gwertbir 



92 PREGETHAU. 

beb dwyllo y naill y Hall ; ae ni bydd nac angen am dafarn, na tbyst 
er cadarnbau y cytundeb. Diau fod gormod o Ganaaneaid yn nb;y 
Arglwydd y lluoecld eto. Bydolrwydd a leinw yspryd llawer proffeswr, 
ac a lwydda yn ei boll fasnacb a'i ymwneyd ac ereill. Mae sancteidd- 
rwydd yn banfodol i lwyddiant, a diau mai arwydd gobeitbiol am 
flodau gwanwyn llwyddiant ar acbos y Cyfryngwr yw, pan fyddo rbew 
gauafaidd a nosawl yn gwywo proffeswyr byclol a cbnawdol, a'r Uafur- 
wyr yn chwynu y winllan. Wedi cartbu yr amhuredd allan, y gellir 
disgwyl cynydd a llwyddiant yr egin grawn. Mae yn ddiameu fod 
eglwys o rifedi bycban os bydd yn byw yn sanctaidd, ac yn byw yn ol 
egwyddorion ysprydol y Testament Newydd, yn fwy ei dylanwad ar y 
byd, ac o atalfa i lygredigaetb y byd, nag yw llond teml fawr, gymaint 
a theml Diana yr Ephesiaid gynt, o broffeswyr bydol, ffurfiol, y rbai 
na wyddis rbagor rbyngddynt yn eu bywyd cyffredin na dynion y byd. 
Cynwysa y dymunoldeb bwn wybodaetb a pbrofiad belaetb yn 
mbetbau yr efengyl. Mae rbai a ddadleuant tros wybodaetb fawr, 
oncl a ddiystyrant brofiad a tbeimlad, nad oes eu beisiau. Ereill a 
olygant mai profiad a tbeimladau crefyddol yw y cwbl angenrbeidiol, 
ac a edrycbant ar y gwybodus a'r belaetb ei amgyffredion, fel rbywbeth 
tu allan i gylcb crefydd, os nid yn bollol ddigrefydd. Ond y gwirion- 
edd yw, fod y ddau o bwys a gwertb dirfawr, ac nas gall y naill na'r 
Hall fodoli yn eu llawn ddylanwad ar y meddwl, ond fel y derbyniant 
eu nertb y naill o'r Hall. Nid yw yr boll addysgu, a'r ymdrecbion o 
blaid addysg yr ieuengctyd yn yr Ysgolion dyddiol a Sabbothol, ond 
arweiniadau at y gogoniant yn y testyn. Dygir i ben gyflawniad 
mewn rban belaetb, yn ein dyddiau ni, o'r brophwydoliaetb, " Llawer 
a gynniweiriant, a gwybodaetb a amlbeir,'' Bydd cawri ar y ddaear 
yn " y dydd bwnw,'' " A bydd y llesgaf o bonynt y dydd bwnw fel Da- 
fydd ; a tby Dafydd fel Duw, fel angel yr Arglwydd o'u blaen bwynt." 
" Ac ni ddysgant mwyacb bob un ei gymmydog, a pbob un ei frawd, gan 
ddywedyd, Adnabyddwcb yr Arglwydd : o berwydd bwynt-bwy oil o'r 
lleiaf o honynt byd y mwyaf o bonynt a'm badnabyddant, medd yr 
Arglwydd." Mae gwybodaetb yn amlbau yn ein boes, er boll gaddug 
tywyllwcb a dicbellion annuwiaetb a Phabyddiaetb y byd. Mae mwy 
o famau duwiol yn magu eneidiau eu plant, nag a fu mewn un oes 
flaenorol; ac y mae yr Ysgol Sabbotbol yn maetbu ac yn dwyn allan 
blanbigion, y rbai a fyddant ffrwytblon a defnyddiol eto yn yr eglwys. 
Diau fod ieuengctyd a blodau ein cynulleidfaoedd yn sefyll, yn y 
gangen bon, ar uwcb tir na'r tadau gynt ; ac er mor danbaid a cby- 
mwys i amgylcbiadau yr oes yr oeddynt yn byw ynddi, oedd dawn yr 



PREGETHAU. 93 

henuriaid gynt, eto, litae yn eglur fod ton y weinidogaeth yn llawer 
uwch, eangach, a clisgleiriacli yu bresenol ; ac eglur yw mai uwch a 
disgleiriacli yr a eto. 

Cangen ddymunol iawn yu y gogoniaut hwn hefycl, yw y taugnefedd 
a'r heddwch cyffredinol a deyruasa ar y ddaear. Bydd Siou a'i medcl- 
ylfryd ar yr Arglwydd, a cliedwir hi "mewn tangnefedd heddychol; '' 
" Ni chyufigeua Ephraini wrth Juda, ac ui chyfynga Juda ar Ephraini.'" 
Nid yn unig bydd yr eglwys yu lieddycliol yu ei chylchoedd cyssegr- 
edig, ond bydd egwyddorion efeugyl y taugnefedd wedi gweithio eu 
ffordd a cbario eu dylanwad ar boll amgylcbiadau y byd. Derfydd 
casglu meircb rbyfel i ddryllio diuasoedd a thywallt gwaed dynol — 
" Sancteiddrwydd ar ffrwynau y meircb.'' " Curaut eu cleddyfau yu 
sycbau, a'u gwaewffyu yn bladuriau.'' Banerau Tywysog taugnefedd 
a gwhwfanir dros y byd. Nis gallwn gau ein llygaid yn erbyn sjmiud- 
iadau ein boes at byn befyd. Teilynga y Gynhadledd Heddwch a 
gynbaliwydyn Brussels, prif ddinas Belgium, ei thragywydclol gofnodi, 
fel toriad gwawr " y dydd hwnw " yn y gangen ardderchog bon o'i 
ogoniant. Mae yn gioeithio yn dda. 

3. Darluniad o fywyd a gweithgaricch, er cynyrchu ein sel cdi hym- 
drechion yn y gwaitli ; a'n codi at ein dyledsicyddau o y i Maid. Mae 
gan bawb ei waitb — nid ydyni i fod yn segur; "A daw pob abertbwr, 
ac a gymerant o bonynt, ac a ferwant ynddynt." Os ydym am fod yn 
ddeiliaid teilwng, rbaid i ni abertbu. Er fod ein Harcboffeiiiad yu ei 
Aberth mawr, wedi dileu yr offeiriadaetb fel swydd neillduol i bersouau 
unigol, eto, mae yr boll saint yu " offeiriadaeth sauetaidd, i offrymu 
abertbau ysbrydol, cymeradwy gan Dduw, trwy Iesu Grist." A ydym 
yn abertbu ein bunain i Dduw ? " Yr wyf yn attolwg i cbwi, frodyr, er 
trugareddau Duw, roddi o bouocb eicb cyrff ju aberth byw, sauetaidd, 
cymeradwy gan Dduw, yr byn yw eicb rbesymol wasanaetb cbwi." 
"Eithr rboddweb eich bunain i Dduw, megys rbai o feirw yn fyw*' — 
ymgyfamodi a Duw fel ei bobl, ei filwyr — ysgrifenu a'r llaw, Eiddo'r 
Arglwydd ydwyf ac a fydclaf. Os na allaf wneyd llawer, dilyuaf y 
fyddin. Mae bywyd a rbodiad teilwng o grefydd o bwys mawr — dyrna 
aberth cymeradwy gan Dduw, trwy Iesu Grist; — daugos Duw yn ein 
bywyd ddug eraill i waeddi, "Awn gyda cbwi, canys clywsom fod Duw 
gyda chwi;'' — amlygiad o Dduw gyda ei bobl a wna ei tforcld yn adna- 
byddus yn mhiith yr holl genhedloedd; trwy abeiiihu fel hyu yr 
ymgysegrwu i fod yn dystion iddo. Mae pawb, o ganlyuiad, yu 
gymhorth neu atalfa i lwyddiant crefydd yn y byd. 

Aberthu calon a theimlad mewn dymuniadau a mawl : " Ey mab, 



94 PREGETHAU. 

moes i mi dy galon : " bydd y cwbl a wnawn yn ofer heb hyn. Nid yn 
unig cywirdeb a symledd y galon, ond teimlad calon wedi ei dryllio 
mewn ymostyngiad ac awyddfrydedd — ymostyngiad am ein beiau a'n 
hanffyddlondeb, a hiraeth am weled y byd yn dyfod i afael iechydwr- 
iaetb. Rhaid i Si'on gael ei gwasgu yma, cyn y gwelir ei llwydd. 
"Aberthau Duw ydynt yspryd drylliedig : calon ddrylliog, gystudd- 
iedig, O Dduw ni ddirmygi ; " dywed Duw am y cyfryw, " Ar hwn yr 
edrycbaf." Dylem feithrin yn ein meddwl fwy o deimlad dros y byd 
a'r eglwys. Yr oedd Arch Duw yn agos iawn at galon Eli— teimlai e^ 
galon yn ei hachos. Codai Dafydd Jerusalem goruwch ei lawenydd 
penaf. Mae enw a gogoniant Duw yn gysylltiedig ac amgylchiadau ei 
acbos, yna gweddai fod ein gofal penaf ninau yn ei gylch, fel prif bwnc 
ein by wyd — llwyddiant Siion ein prif hyfrydwch a'n gorfoledd ; ac ar y 
Haw arall, iselder, dirywiad yr eglwys, ein gofid a'n trallod dyfnaf. 
Gweled cyfiawnder yn amwisg addurnedig offeiriaid yr Arglwydd, bair 
i'r saint orfoleddu : a phan fydd yr Arglwydd yn eu gwisgo ag iach- 
awdwriaeth, ei saint dan ganu a ganant. Dyma aberthau y byddai yn 
hyfryd eu gweled yn amlach ar allorau Si'on ; " Aberthaf i ti aberth 
moliant" — "Ewch i mewn i'w byrth ef a diolch, ac rV gynteddau a. 
mawl.'' Gweddai fod yr aberthau hyn ar ein hallorau bob amser, a'r 
tan yno heb ddiffodd ddydd na nos. 

" Offrymu rhoddion slc aberthau ;" " Ond gwneuthur daioni a chyf- 
ranu, nac annghofiwch : canys a chyfryw ebyrth y rhyngir bodd Duw." 
Teimlad calon fel yr hyn a grybwyllwyd yn flaenorol, yw cynhyrfydd 
ymddygiad. Os bydd y galon yn teimlo, ac mewn agwedd briodol, ni 
welwn ddim yn ormod a allwn ei wneyd yn ol amgylchiadau gwrth- 
rych ein gofal. Fel hyn y bydd ein gwaith yn aberthu yn rhyngu 
bodd Duw. Wrth ein hymdrechion y mesurir ein teimlad. Mae cref- 
ydd yn dwyn dyn i deimlo, a theimlad yn codi dyn at ei waith. Ni 
ofynir gan neb wneyd ond yn ol ei allu a'i sefyllfa, ac fel y llwyddodd 
Duw ef. " Ac i bwy bynag y rhoddwyd llawer, llawer a Ofynir ganddo." 
Gan hyny ni ddylem ddisgwyl wrth ein gilydd, ond fod i bob un wneyd 
ei ran yn ei gylch ; — cymerwn y llestr sydd yn ein cyraedd, a berwn yn 
hwnw. Ni fydd gwobr i neb am yr hyn a wnaeth arall ; ac nid mawr- 
edd nac addurn y llestr na'r aberth a ganmolir yn y diwedd, ond 
ffyddlondeb yn ol ein cylchoedd. Gan hyny, rhoddwn yr oil a 
feddom ac a allom, ar allor crefydd ;— ein talentau i fwrdd y cyfnewid 
ein harian (os priodol dyweyd ein) a'n meddianau ar allor defnyddiol- 
deb; gwneyd y cwbl megys yn ngolwg yr Arglwydd megys i Grist. 
Mae holl dalaethau ymherodraeth y Cyfryngwr yn un frenhiniaeth 



PEEGETHAU. 95 

fawr, ac un gwaith mawr, a lie i bawb wneyd ei ran gydag ef, yw ei 
amddiffyn a rhwyddhau ei Iwyddiant. Prif waith Trindod yw hyn, a'r 
fiyddloniaid, o'r mwyaf hyd y lleiaf yn gydweithwyr Duw — o'r araith 
hyawdl a nertliol, hyd yr ochenaid ddirgel o galon gywir — o aur ac 
arian y cyfoethogion, i ddwy hatling y weddw dlawd. 

4. Darluniad o fwynhad a gogoniant yn sylfaen yr anogaethau 
cryfaf. Tebyg y gellir enwi yn mlaenaf, amlygiad o ogoniant Duw. 
Dyma brif nod yr holl weithredoedd, a dyma y prif waith er cyraedd 
yr amcan a'r nod. Yn nygiad y deyruas hon yn mlaen y dadblygir ac 
y dangosir holl ogoniant Jehofa yn ei brydferthwch disgleiriaf ; — ei ras 
a'i gyfiawnder, i'e, mewn gair, ei holl briodoliaethau a gyd-ddisgleiriant 
ac a adlewyrchant yn ogoneddus y naill ar y llall. " Pan adeilado yr 
Arglwydd Sion, y gwelir ef yn ei ogoniant." " Fel y byddai yr awrhon 
yn hysbys i'r tywysogaethau ac i'r awdurdodau yn y nefolion leoedd, 
tkwy'k eglwys, fawr amryw ddoethineb Duw." Fel yr oedd y She- 
cinah yn addum a disgleirdeb y deml gynt, felly bydd ei enw a'i ogon- 
iant dros wyneb y ddaear, fel y toa y dyfroedd y mor; " Felly y cen- 
hedloedd a ofnant enw yr Arglwydd, a holl frenhinoedd y ddaear dy 
ogoniant." Tynir sylw, parch, ac ymostyngiad holl benau coronog y 
hyd ato ef; "A'r Arglwydd a fydd yn Frenhin ar yr holl ddaear: y 
dydd hwnw y bydd un Arglwydd, a'i enw yn un." Disgleirdeb ei 
ddyfodiad, ac ysbryd ei enau a ddilea ac a ddyfetha y dyn pechod, mab 
y golledigaeth. Bydd ei ogoniant mor ddisglaer fel y peidia ac y 
gwybydda pawb mai efe sydd Dduw. Er mor gynhyrfus yw y llifeir- 
iant yn bresenol, gostega efe dwrf y moroedd, twrf eu tonau, a therfysg 
y bobloedd Ei elynion ef a wisgir a. chywilydd, arno yntau y blodeua 
ei goron. Gosodir y pethau hyn, yn nghyd a llawer mwy a allesid 
«nwi, o'n blaen, er ein hanog at ein gwaith, a'n gwneyd yn ffyddlon yn 
ein gwaith o wneyd ein goreu er prysuro disgleirdeb "y dydd hwnw.' ? 

Mae hyn yn anogaethol iawn yn ei berthynas a'r byd yn gyff redinol. 
*' Dwyn y caffeiliaid oddiar y cadarn, a gwaredu y rhai a garcherir yn 
gyfiawn." Peth mawr yw achub eneidiau. Gwerth ein llafur penaf, 
pe na soniem am ddim cysylltiedig a ddilyna hyny. Cyfeirir ni yma 
er ein gwroli mewn sel a ffyddlondeb, at yr adeg yr adnewyddir wyneb 
y ddaear. Gwnaeth pechod ein byd ni yn anialwch gwag erchyll. 
Llawn yw tywyll leoedd y ddaear o drigfanau creulondeb. Mae 
darllen am, a sylwi ar, sefyllfa foesoKy byd, yn aethus i bob meddwl 
ystyriol. " Tywyllwch yn gorchuddio y ddaear, a'r fagddu y bobloedd." 
O y miloedd a eisteddant mewn tywyllwch a chysgod angau, ac sydd 
yn marw o eisiau gwybodaeth ! Cyfeiria ein testyn ni at adeg y bydd 



96 PKEGETHAU. 

wyneb y cldaear yn baradwys byfryd dracbefn, ac y gesyd yr Arglwydd 
ei farn yn oleuni pobloedd. Pdioddwyd Crist i fod yn oleuni i'r 
cenbedloedd. " Yr anialwcb a'r anngbyfanneddle a lawenycbant o'u 
plegid," &c. '! Gwneir ei banialwcb fel Eden, a'i diffaetbwcb fel gardd 
yr Arglwydd : ceir ynddi lawenydd a byfrydwcb, diolcb, a Uais can." 

" ddedwydd ddydd pa bryd y daw." 

Os oes biraeth am ei weled, ymdrechwn ein goreu dros ledaeniad 
goleuni yr efengyl dros y byd. Cofiwn mai yr efengyl yw yr unig 
beiriant a drefnodd Duw i godi eneidiau o waelodion trueni, a byddai 
yn dda i ni gofio befyd mai ei eglwys yw ei weitbwyr a'i offerynau i 
ddw3 r n y gwaitb mawr yn mlaen. Gan byny, Si'on, cyfod llewyrcba; 
canys daetb dy oleuui, a cbyfododd gogoniant yr Arglwydd arnat. 
"Llewyrcbed felly eicb goleuni, ger bron dynion." Bydded ein 
gweddiau a'n hymdrecbion yn ciyfbau nertb tan y peiriant, er 
prysuro troadau ei olwynion. 

Mae y dedwyddwcb personol sydd yn byn yn anogaetb gref befyd. 
Gellir ystyried dedwyddwcb dyn yn ddwy gangen, sef yn fynwesol, 
ac yn gymdeitbasol. Dywed ambell un, " Dylai, a gall ereill abertbu 
a gwneyd llawer, ond nid wyf fi yn un o'r ihai byny." Oni ddylet ti 
fod yn ddedwydd? Cofiwn mai y neb " a ddyfrbao a ddyfrbeir yntau 
befyd," mai " dedwydd yw rboddi yn bytracb na derbyn." Dyma 
egwyddor yn gystal o atbroniaetb ac o grefydd, sydd beb ei deall na'i 
cbredu gan yr eglwys yn gyffredinol. Mae golwg ar adeg cludo ei 
ysgubau gan yr amaetbwr, wrtb fwrw yr bad yn ddyrneidiau i'r 
cldaear. Bydd gweled ol ein llafur yn y llwycldiant a ddilyna, yn 
ddedwyddwcb dirfawr ; ac y mae edrycb yn mlaen at byny, yn anog- 
aetb gref i lafur presenol. Try rbai yr anogaetb bon beibio, gan 
ddyweclyd, " Ni welaf fi y llwyddiant, byddaf fi wedi marw cyn byny." 
Nid yw y cyfryw ond fel Esau, yn gweitbu ei enedigaetb-fraint, 
'• Wele fi yn myned i farw " medd hwnw : " betb fydd o werth i mi, gan 
na cbyflawnir addewid y cyfammod yn fy nyddiau i, ond yn mben 
oesau dracbefn." Dylem wneyd ein rban er mwyneinbolafiaid. Mae 
o fawr bwys i ni lenwi ein cyfnod, ac na byddo ein boes yn fwlcb yn 
ngbadwyn gweinidogaeth moddion. Ond fe'n dysgir yn y Gair i 
ddeall na bydd ein marw yn un rbwystr i ni wybod am y llwyddiant, a 
mwynbau ei ganlyniadau. Mae banes amgylcbiadau y byd bwn yn 
fwy adnabyddus yn y nefoedd nag ydym ni yn ei feddwl. Mae yr 
ysgol a welodd Jacob beb ei cbodi oddi ar y ddaear eto ; ac nid yw yr 
angylion wedi rboi beibio esgyn a disgyn ar byd-ddi. Heblaw byny, 



PKEGETHAU. 97 

mae llawer yn cyraedd adref bob dydd o wlad y ddaear. Cai hanes yr 
hen wlad gan y rhai a'th ddilynant. Anbawdd darllen Hebreaid xi. 
a'r xii., heb feddwl mwy na'r pethau a enwyd, sef y caiff y ffyddloniaid 
eu hunain weled boll movements eu brodyr ar y ddaear. Credwn fod 
ein tadau sydd wedi blaenu, yn gwybod ein hanes, ac yn gwmwl o 
dystion o'n hamgylch. Bydd yn fwy cyfleus i wybod oddi ar fryniau 
Caersalem, a deall cuddiad cryfder Si'on a gwendid y gelynion. Melus 
adgofion wedi eu casglu yn nghyd fydd nef y saint byth. 



PREGETH XII. 

CYSYLLTIAD BYWYD DUWlOL A MABW DEDWYDD. 

a Bydded eich Iwynau wedi ymivregysu, etch canwyllau wedi eu 
golem," dbc. Luc xii. 35—37. 

Teyenas Duw sydd yn deilwng o'n hymofyniad. Byddwn wedi 
darfod yn fuan a'r byd. Defnyddir yn y testyn arferiad y Dwyreinwyr 
a'r Bhufeiniaid er gwasga hyn yn fwy grymus at ein meddwl. Yr 
oedd gwleddoedd y Dwyrain yn y nos. Gwisgid dillad llaesion hyd eu 
traed ynddynt, a phan y byddai gwaith i'w gynawni, gwregysent eu 
hamwisg am eu Iwynau, fel na byddai y wisg yn rhwystr. Belly y 
mae eisiau i ninau ymbaratoi i fod "yn debyg i ddynion yn disgwyl 
eu Harglwydd." Bydd ein gwobr felly yn fawr. Efe "a ddaw ac a 
wasanaetha arnyni hwy." Er deall hyn eto y mae o bwys gwybod at 
ba beth y cyfeiria. Yr oedd y Bhufeiniaid ar ryw wyl neillduol yn 
gwneyd gwledd i'w gweision ffyddlon, a'u harglwyddi eu hunain fyddai 
yn eu gwasanaethu. Bydd rhyw beth fel hyn eto i'r saint gan eu 
Mheistr mawr. 

Athrawiaeth, — Cysylltiad Bywyd Duwiol a Marw Dedwydd. 

I. DaSLUNIAD Y lESr^N TYWYD DUWIOL. 

1. Y Iwynau wedi eu hymwregysu. Cynhwys hyn gryihad a nerth 
meddwl. Os bydd y Iwynau yn wan, bydd yr holl aelodau felly. Yma 
y mae nerth yr holl ddyn. Y mae cael dyn gwrol gyda chrefydd yn 
werth mawr i gymdeithas, ond y mae un gwan a llesg yn boenus iddo 
ei hun ac i ereill. Cynhwys hefyd barodrwydd i icaith. Pan y bydd 



98 PREGETHAU. 

galwad am wneyd rhyw beth, mae ef yn ei le yn barod. Trwy gym- 
hell mawr a thrafferth y ceir rhai at eu gwaith. Cynhwys hefyd ym- 
wrthod a phob peth sydd yn rhwystr ifywyd duiciol. Gynifer sydd yn 
cael eu maglu gan rwystrau ! Rhyw bechod parod i amgylchu. Y 
byd nid yn unig unig yn ei lygredd, ond yn ei bethau goreu. Ehaid 
cael gwisg, ond gwilia rhag iddi fod yn rhy laes. 

2. Y canhwyllau wedi eu goleuo. Cynhwys bod y meddwl wedi ei 
oleuo a barn gywir. Nid byw tan ein dwylaw ac mewn amheuon. 
Bod yn barod i roi rheswra dros y gobaith sydd ynom. Goleu ar ein 
Uwybrau. Byw yn ol y Gair. " Llusern yw dy air i'm traed, a lle- 
wyrch i'm llwybr." " Llwybr y cyfiawn sydd fel y goleuni." Dylem 
fod nid yn unig wedi ein goleuo ein hunain, ond dylem ddal y goleu i 
ereill, " Llewyrched felly eich goleuni ger bron dynion." 

3. Bod fel rhai yn diegwyl am eu Harglwydd. Meddwl llawer 
iawn am dano. Y myfyrdod ar ei ddyfocliad. Os disgwyl am rywbeth, 
y mae y meddwl ar hyny. " Canys lie y mae eich trysor, yno y bydd 
eich calon hefyd." Cynhwys hiraeth cryf, Nid ofni fel y rhai drwg. 
Cydwybod rydd sydd gan y gwas da. " Yn disgwyl ac yn brysio at 
ddyfodiad dydd Duw." Ymgysuro yn y meddwl am ei ddyfodiad. 
Coda Si'on ei phen y pryd hyny, gan y caiff ymryddhau yn llwyr o'r 
cyhuddiadau a'r gwarth. Bod yn barod erbyn ei ddyfodiad. Tra- 
fferthir cryn lawer yn y disgwyliad am ryw un o bwys. Beth yw'r 
glanhau a'r darparu sydd yn y ty yma ? maent yn disgwyl y meistr 
adref , ac ni wyddant pa mor fuan. Felly yma. Y mae y gweision 
da wrthi yn brysur yn defnyddio pob moddion i baratoi. Ond dywed 
y gwas drwg, " Y mae yn ddigon buan eto, gwna ryw bryd arall." Na, 
nid dyna yr agwedd iawn. 

4. Bod yn effro. Y mae cwsg ysbrydol yn beth ofnadwy. Aeth yn 
derfysg dirfawr ar yr holl forwynion call a ffol. Er fod yr olew gan y 
r rhai call, bu yn gryn drallod. Nid oedd ganddynt ond o'r braidd. 
Pa faint mwy y lleill oeddynt wedi cysgu eu tymhor allan, nes oedd y 
farchnad wedi cau ! Cadwn ar ddihun. Peth ofnadwy yw cysgu ar y 
wylfa. Cadwn wyliadwriaeth dda. Y mae ein Harglwydd yn dyfod, 
ac y mae yn ymyl rhai o honom. 

II. Yr amcan mewn golwg fel rheswm dros hyn, " Fel pan 
ddelo a churo," &c. 

Yr oedd ymddygiad fel hyn yn ganmoladwy yn y gweision gan eu 
harglwyddi. Peidio eu gadael allan yn hir, yn enwedig os byddai y 
tywydd yn arw ac oer. 



PKEGETHAU. 99 

1. Y mae hyn yn dangos yn eglurfod ein Harglwydd i ddyfod. Nid 
ffug a dychymyg y w hyn, " Fel pan ddelo." Dy wedodd cyn gadael y 
byd, " Mi a ddeuaf drachefn." " Wele y mae efe yn dyfod." Y mae 
ar ei daith. " Gan ddyfod a ddaw, ac nid oeda." Y mae pob ysgogiad 
yn anian yn droadau olwynion ei gerbyd ef. Enaid, cei glywed ei 
guriad wrth y drws yn fuan iawn. Y mae hyd yn oed disgwyl amheus 
am un yn gyru rhai i baratoi, rhag y digwydd ddyfod. Ond nid felly 
y mae yma. Shoes ei gyhoeddiad, a gosododd angylion i adgoffa hyny 
pan oedd ar ei ffordd adref yn y procession gynt, " Yr Iesu hwn * * 
a ddaw felly yn yr un modd ag y gwelwch ef yn myned i'r nef.'» 
Act. i. 11. 

2. Nid oes genym sicrwydd pa bryd. Daw yn bur ddidisgwyl i 
lawer yn y dyddiau hyn. Efallai y bydd hyny cyn haner nos heno, 
neu cyn caniad y ceiliog boreu fory. " Am hynny byddwch chwithau 
barod, canys yn yr awr ni thybioch y daw Mab y Dyn." Pe gellit 
sicrhau hir dymhor o dy flaen, byddai yn rhyw fath o reswm tros 
esgeuluso, ond gan na wyddost y dydd na'r awr, doethineb yw peidio 
esgeuluso. Ee ddaw, ac ni wyddom pa mor fuan. Daw yn annisgwyl- 
iadwy, "megis lleidr yn y nos." Gwylia enaid anwyl. Ofnadwy fydd 
i'r dyn sydd heb ei ddisgwyl. Ond ! mor hyfryd os yn effro. 

3. Bydd yn rliy ddiweddar i ymbaratoi wedi iddo ef ddyfod. " A 
thra yr oeddynt yn myned ymaith i brynu, daeth y priodfab." Y 
farchnad wedi cau. Y mae yn agored heddyw. Dyma adeg i baratoi. 
Adeg i brynu, a hyny " heb arian ac heb werth." Y mae genym bob 
mantais a chyfle yn awr. Nid peth i'w wneyd wrth farw yw paratoi 
i'r nefoedd. Gwaith oes yw hyn. Teimli hyn ryw bryd. Digon o 
waith ymladd ag arteithiau dy glefyd y pryd hyny. Nid oes i segura 
a roddodd yr Arglwydd, ond i baratoi erbyn tragywydcloldeb. Beth 
ydych chwi yn ei wneyd wrandawyr anwyl ? 

4. Bydd yn hyfryd iawn pan ddel yr alwad fod yn barod. Dacw y 
lampau yn oleu. Beth sydd eto ? Myned gydag ef i mewn. Y llafur 
ar ben. Dim i wneyd ond myned gydag ef. Fel hyn yr oedd hi ar 
Simeon. " Yr awrhon, Arglwydd, y gollyngi dy was mewn tangnefedd'* 
— cura pan fynot, yr wyf yn barod bellach. Pwy all ddyweyd pwys a 

gwerth y gair hwnw, '• Ni frysia yr hwn a gredo ? " Wedi paratoi. 

Dyma gyfarfod dedwydd. Gall y criston ganu ar ruins y greadigaeth.. 

III. Y BEEINTIAU CYHOEDDEDIG. 

1. " Gwyn eu byd." Bendigedig ydynt gan yr Arglwydd. Cawsant 
lawer awr ddedwydd yma, er yn gorfod gwylio ar nosweithiau lied 



100 PKEGETHAU. 

dywyll. Ond ni bydd nos yno. Haf bythol fydd hi yno. Cant fyw 
yn mhresenoldeb eu Harglwydd byth mwy, " Gwyn eu byd." 

2. " Efe a ivna iddynt eistedd i laior." Dim Uafur lluddedig mwy. 
Gorpbwys bellacb. Wedi bir sefyll yn y tywydcl, eistedd gartref mwy. 
Mor ddeclwydd wedi darfod y daitb, eistedd yn Nby ein Tad. 

3. " Eistedd i lawr i fwytia " — i wledda. Heb un ddalen sur ar y 
bwrdd. Dyma wledd. Brasder gras. Pethau goreu cariad, heb ddim 
cymhysgedd. Gwledd dragywyddol. Dim prinder na phall. 

4. "Efe a ymwregysa, ac a ddaio ac a ivasanaetha arnynt liwy 
Bydd yn ei swydd fel Cyfryngwr yn eu gwasanaethu er eu dedwyddu 
bytb. Gofala ef am bob amrywiaeth a phob llawnder, a thora at 
bawb er eu digoni yn oes oesoedd. 

A ydym ni am feddu y bywyd duwiol yma sydd yn dibenu mor dda ? 
Dyma beth yw marw yn iawn. Hyfryd yw marw ar ol byw yn wir 
dduwiol. A gareeh chwi wledda byth? Llafuriwch heddyw. Pob 
un at ei waith. Daw gwledda ar ol hyn. A gawn ni gwrdd yn y 
wledd fawr ? 



BARDDQNIAETH. 



MAEWNAD DEWI Y/YN EIFION. 

BuDDUGOL YN EISTEDDFOD FllEINIOL PoETH MaDOG. IlYDEEF 1851, 



Dewi Wyn a adwaenid, — fel hoewaf 
Haul Awen gynhenid ; 
Er ei wawl mawr a welid, 
I lawr aeth a chiiiai 'i wrid. 

annedwydd dywydd du ! 
Ai nos sydd i deyrnasu? 
Wele drwy wlad yr Awen 
Dywell nos hyd ei holl nen : 
Bron nad aeth pob bryn a dol 
Bywfodd yn brudd ryfeddol, 
O galed nych i'n gwlad ni, 
Mewn galar mawr mae'n gwelwi; 
Ehoed arteithiad brathiad bron, 
A chleddyf trwy 'i cholyddion. 

Pa dywydd trwm, pwy, dywed, — fy Awen, 
Yn fyw all arngyftred, 
Trwy y gwyll faint yw'r golled? 
Try oer lif dinystr ar led. 

Llwyr gilia llu oer ga]on, — yn dorfoedd, 
Mewn dirfawr drallodion, 
Tan loesau a briwiau bron, 
Fyrdd hefyd am" Faedd Eifion. 

Tyred Awen trwy dywydd — ystormus, 
At armerth ei glodydd, 
Adeilia'th fawl dilyth fydd — am cesan 
Eto ar fanau tir Eifionydd. 
H 



102 BARDDONIAETH. 

Dwg i'w fedd, gyssegredig fan, — urddiant 
Fo 'n arddel a datgan 
I'n Prif-fardd, goreufardd, ran — o glodydd 
Ei bur ddywenydd fel Bardd Anian. 

Nid ellir nodi allan 

Ei fedr ef i'r ganfed ran ; 

Er hyn am lawer einioes, 

Ei waitk ef " a draetha 'i oes." 

Blaguryn hyblyg eirioes — a dyfodd, 
Y'ngwlad Eifion wiwfoes; 
Tra enwog fu trwy 'i einioes, 
A mawr iawn yn moreu 'i oee. 

Eifionydd godai'i fynu — y gwr oedd 
Goruwch holl feirdd Cymru; 
Sai' yn fawr, nid oes, ni fu — bardd campus, 
Un mor fedrus, yma'i wir fydru. 

Ei Awen, mewn elfen iacli, 
A dyfodd ar Ian Dwyfach; 
Synwyd a denwyd dynion, 
Trwy ami bynt, er moli hon. 

Brig einioes ei ber ganu — goleddwyd, 
I gael addas dyfu: 
I'w ddi-afraid iawn ddyfru, 
A'i briddo daeth y Bardd Du. 

Mor drylen ei Awen e', 
I fawredd daeth yn fore' ; 
Ee wybu yn ei faboed, 
Kanau 'i iaith fel gwr lien oed : 
Tra'n fachgen ei Awen oedd 
Yn llifo i bellafoedd. 

O mor ferth gan amryw f n — ei Awen I 
Hi lywiai feirdd Cymru; 
Ei gynnyrch sydd a'i ganu, 
Yn fwyl ddawn na Dafydd Ddu. 



BARDDONIAETH. 103 

Dewi Wyn, da'i Awenydd, 
Mai hedydd canmoladwy : 
A'i wych sain yn hoffach sydd 
!Na'i garennydd Goronwy. 

A gair mawr yn gywir mwy, 
Ga'r awenawg Oronwy; 
Er ei gael a'i enw ar g'oedd, 
Nid ydoedd mor glodadwy. 

Arwyrain beirdd Eryri — nid yw'n ddim 
Mewn dawn ddoeth with Dewi; 
Daeth gorchestion bron heb ri', 
O'r Gaerwen wnaent ragori. 

Ar aden mor fawr ydoedd, 
A mawr ei rym, eryr oedd. 

Daeth efe, y doetbaf fardd, 
Yn ei barcb wrth ben y bwrdd, 
Trwy ei g&n fel meistr y gerdd, 
ITe ddeil ei ofyddawl urdd. 

Mawr ei glod fel Cymro glan, 
A'i enw saif tra banes hen; 
Mawrygir tra cofir can, 
Ei holl waith gan leyg a lien. 

Troi'n ei barch at drin y byd 
Yn iefanc a wnai hefyd. 

Yn swn cerdd a'i seiniau caeth—fe g&nai, 

A thueddai at amaethyddiaeth ; 

Am yrbawg rlioes mor hygar — ei elfen 

I noddi Awen a thrin y ddaear; 

Y fuddiol gelfyddyd — a'i changhenau 

I enwog raddau wnai gyraeddyd. 

I weitbiau yr amaetbor — rho'i fywyrf, 

A goreu hefyd oedd gw r Eiflon ; 

Trinient fel na chaid d-vaenan — a godai, 

Eto rhagorai tir y Gaerwen. 

h2 



104 BAKDDONIAETH. 

Gwerth ar y ddaear a ddaetli— i'r golau, 

Trwy gael ei ganiadaeth ; 
Ei "Arwyrain," erfawr araeth, 
I waith haeddol amaethyddiaeth, 
A gradd orwech ei garddwriaeth ; 
Bho'i y gwron ei rhagoriaetb, 
Uwch dawn oil, a'i chodi wnaetli,- — i'w gwreiddiol 

Eyglyddol arglwyddiaeth. 

Er cyrhaeddyd pob celfyddyd, 
A lioll iecliyd swyddau llacbar, 
O'r oil megis gwna ni'n ddibris, 
Trown i ddewis trin y ddaear. 

Ei "Arwyrain," wr eirioes, 
Welir o werth lawer oes; 
Pawb a'i car nes troi pob cwys 
O Brydain yn Baradwys; 
Anial mawr, cruglawr creiglyd, 
Hardda 'u gwedd yn erddi 'i gyd : 
Gwir haeddai iaith y gerdd hou, 
Gerfiad ar greigiau Arfon ; 
A cbael sail o ucbel sedd, 
Er hawlio 'i hanfarwoledd. 

Addas ymblitb boneddwyr — yniddygai, 
A llefarai wrtli fodd llafurwyr. 
Gwr siriol, ni ro'i groes eiriau, — na thraws 
Sill anhynaws allan o'i enau. 

Dilynodd dawel einioes, 
O agwedd dda mewn gweddw oes ; 
Eto'n fwy testyn ei fawl, 
Er hyn oedd gwraig rinweddawl ; 
O'i sefyllfa dda ddiwall, 
E' wyddai'r lies oedd o'r Hall. 
Tirion i'w ddynion oedd o, 
Y dynion oedd o dano; 
Eu noddi wnai yn hyddoeth, 
,. iV Trwy y dydd fel meistr doeth. 



BABDDONIA^TH. 105 

Oedd dirion i waelion wyr, 

hael fryd fel i'w frodyr; 
Da duedd agwedd ddigoll, 
Y gwron teg gai'ent oil. 
Oedd ddywenydd i'w ddynion, 
Yn eu llwydd fe ganai 'n lion ; 
Difyrus a serclms oedd 

1 lawer o deuluoedd; 

Gwell cymydog, rhywiog, rhydd, 
!Ni fu un yn Eiiionydd. 

Er hedeg i anrliydedd — drwy ei barch, 

A da "r byd ddigonedd, 

Trwy hyn oil niewn tirion wedd 
Y gwelai frawd mewn gwaeledd, — cri'r gweddwon 
Rwymai'i galon i roi ymgeledd. 

Ymrodd hefyd mor ddifyr — a gofal 
I " gyfarch y gweithwyr ; " 
Uuniai 'r gan er lloni *r gwyr 
Y'mhethau yr amaethwyr. 

Llawn bywyd o hyd yw lion, — ai hyfawl 
Afrifed ganeuon; 
Mae byw rwySg nefolrym bron 
Y'nghalonau 'i englynion. 

Cyn ei ddydd nid oedd can dda 
I'w gweled yn nhir Gwalia; 
Isel fu 'n beirdd am oesoedd, 
A'r Awen tan niwlen oedd. 

Ein beirdd o neb oedd yn brudd annybeu, 

Oil yn ingawl ac yn llawn o angen: 

Ond dorau agorwyd tua'r Gaerwen, 

I allu ailfyw yn well eu belfen, 

Ee ddeuodd Dafydd Owen, — ar alwad, 

Ac oi dirywiad. y codai'r Awen. 

Dwyn wnai 'r Awen o dan iawn reol, 
A dodai fywyd adfywhaol; 



108 BAKDDONIAETH. 

Efrydiau anian angbyffredinol — 
I fawredd enaid dawn farddonol. 

Yn drylen odiaeth a darluniadol, 

Ei Awdlau roddant yn drwyadl wreiddioT 

Ewy o ddihalog Awen feddyliol, 

A nertliion hybarcb anwrtbwynebol, 

Na 'i gynoeswyr gwyr gwrol — yn gweitbiaw, 

Ein ma"wr athfaw oedd un niwy arutbrol. 

Torai ar bob distawrwydd: — a nerth iailh 
Droellawg bydriaitb drylliai y cedrwydd ; 
Brysglwyni braisg olynol — er mor llaith, 
Dewi wnai 'n oddaith dan awenyddol. 

Ei Awen ef redai mewn byfrydwcb, 

Dros anaele a dyrus anialwcb ; 

Itbwygai greig mawrion, egron, llawn bagrwcli- 

Dygodd i'r golau 'n deg o ddirgelwcb 

Yn un fflam dan Awen fflwcb — erys mawl 

Sain ei gywirawl "Elusengarwcb." 

Awn i lonwycb edrycb ar 

Deg ernau 'i waitb digymar; 

Sai 'n ei barcb, y gwaitb sy 'n ben, 

Ar lesiant rboi elusen. 

Dewch awenyddion ddynion o ddoniau, 
A llenorion sy 'n deall iawn eiriau, 
Gwelwcb odidog gylcb ehediadau, 
Yr Awenyddwr mwya'i rinweddau ; 
Daw o'r gwaelod i'r golau — bob acen 
O allu mawr Awen a'i boll amrywiau, 
Ar bediad mor drawiadol, 
Ee welai 'n gu flaen ac 61. 

O fyd i fyd fe hedai — drwy galon 
Eu ddirgelwaitb cbwiliai; 
O'u prif ragorion bob rbai, 
Ei fyw dan ef a dynai. 

Rboi well hanesion o'r boll ynysoedd, 

Eai utbr a mawrion sy 'n britbo 'r moroedd:,. 



BAEDDONIAETH. 107 

Yn y Dwtrain a'r boll gyfandiroedd, 
Ei Awen lywiai trwy 'u hanial leoedd ; 
Ai gan a ddyru ar g'oedd — adroddion 
druenusion yr lioll deyrnasoedd. 

Ef ai odidog fyw ehediadau 
JDreiddiai 'i dawel diroedd y Deau ; 
A phur weithiad amryfath y ffrwytbau 
A dyf allan o 'i maith ystafellau. 
Darluniad ro'i o lanau — 'r Mor-Tawel, 
Lief a s\vn uchel ei holl fasnachau. 

Gwyddai banes, agwedd, a henwau, 
Yr afonydd ymliob rhyw fanau, 
Mawredig amrywiadau — dyffrynoedd, 
Heigiawg lynoedd chwydclawg, a'u glanau. 
Hanes dawn gwaitli nos a dydd, — llanw a thrai, 
Ebrwydd a fynai Bardd Eifionydd. 

Drwy 'i law yn eidiol rhoi darluniadau 
Wnai ef o anneddwyr hen fynyddau 
Tir y Goellewin, tra bagr eu lliwiau, 
Llwyraf rediad eu boll arferiadau 
Yn eu bytbod, — O'r fatb betbau — serfyll 
Ydyw oer a gwyll le 'u daeargellau ! 

A cbodai ef ddrycb di-wawl, 
Oer iasau a rhew oesawl, 
Gwledydd, garw dywydd duoer, 
glawdd ia. y Gogledd oer, 
Lie mae trwcb o dVllwch du 
A hirnos i'w haiarnu; 
Tonau gan rewynt anian 
A fferant, gloant bob glan. 

A dug bagr feiddiad y gau grefyddau, 
Eu gorlawn, a'u diras greulonderau, 
A'u bynt ymlidiog ar ein teimladau, 
Eu tywyllwcb, tan dduon fantellau, 
A'u gwasgiad ingol gan gysgod an gau ; 
A gwyriad gwaethwaetb llygredigaetbau 
Gweddiwyr y gau ddmviau, — a'r niwloedd 
Ddaliai ardaloedd addohvyr delwau, 



108 BABDDONIAETR. 

Er dwyn y crwydriaid annuw 
Eto i ddod yn ol at Bduw. 

Dengys fod yn Mrydain gain ugeiniau, 

Oes, fwy o deleidion sefydliadau ; 

Eu natur rasol yw tori eisiau, 

A'u hyfry dwell yw rhoi at gyfreidiau : 

Cenhedloedd, pobloedd pob pau— adfywiant, 

Ac yma nesant am gymwynasau. 

Haul dywyniad efengyl a'i doniau, 

Geir a iachaAvdwriaeth lielaeth olau, 

Yn eu priodol lawn ddarpariadau, 

I newynog anwydog eneidiau; 

Yn rhad i'n hartgenrheidiau — wrth ei borth 

lor a ry' gymorth o wir aur a gemau. 

Yn lion y ceir ennyniad — yr Awen 
Bywiog a llawn teimlad ; 
Bhed fel lli dosturi tad 
O'i galon lieb ddirgeliad. 

Rhy w gan o erfawr gynhyrfion — ydy w, 
Briwedig gwna'n dwyfron, 
Ei gweled dawdd y galon, 
A llawn waith yw daiilen lion. 

Kid oerllyd wedi 'i darllen — gallaf fod 

Ond gwell fydd rhoi 'n Uawen. 
Ow ! trengu ! tori angen — a garaf, 
le, mawr flysiaf am roi felusen. 

Hael duedd meddwl Dewi, 
A'i eang serch ddengys hi ; 
Ail gyfyd oesawl goiion, 
Adail hardd i'r Awdyl lion. 

" Molawd " ei wlad fad a fydd 
Yn folawd anhefelydd 
I'w hael a myg feddwl mawr, 
A'i anorfod ddawn erfawr. 
Goleu drem ar ein gwlad rydd 
A fynai o Einonydd. 



BARDDONIAETH. 109 

Clywai ef dcladwrdcl y celfyddydau, 
Deallai ddoniol dywyll wyddiannau, 
(iwelai 'r meddwl yn eglur, a moddau 
noil gyrion ethol pell gywrain weithiau; 
bur enwog beiriannau, a'u trafod 
A wnai "n Bardd hynod a'i beraidd ddoniau : 

A syniadau golau 'i gyd 
Feddai y'nxhob celfyddyd. 

Yn goetb y gweitbiodd, Aniau ennynodd. 

A deall fynodd dywyll fanau; 

•Hedd, ma-wredd i'n mysg wnai ddoeth ddawn a'i ddysg, 

Mynai gael addysg mewn nrwngloddiau. 

Ail Newton gwelai natur, 

A phob tant fel peiriant pur; 

Tynai o beiriant Anian 

Yn deg oil fywyd ei gan ; 

A mwy rbwydd, gan ei rnawrbfiu, 

Dilynodd ei dolenau. 

Cbwiliai ac olrbeiniai 'u rhydd 

I ddyfnion wersi'o ddefnydd, 

Bboes ei gref ddawn a'r 'sgrifell 

Bob rheswm dan gwlwni gweli 

O'r haner na 'rbai hyny 

"Welwyd gynt mewn belynt by ' ; 

A'i feddwl rnawr ganfyddid, 

Y'mbob rban fel gemau prid, 

Eang syniadau ddangosai 'n odiaetb. 
Awyddus gydiai mewn gwir ddysgeidiaetb ; 
Bu ei yniroad y'mbob amiwwiaetli 
Yn wir fedrus ar bwylus reolaetb; 
Ei urdd welid yn llawn o wreiddiolaetli. 
A syn y torai 'i wersi naturiaetb ; 
Ei addurnedig wertbfawr ddirnadaeth 
Yn fwy urddunol lanwai 'i farddoniaetb ; 
Adwaen pur eirioes donau peroriaetb. 
Yr oedd, a pbeirianau cerdd offeryniaetb : 
Mynai ar foddion dwfn mewn rbif\ ddiaetb, 
Atbraw enwog oedd ef mewn atbroniaetb, 



110 BARDDONIAETH. 

A mawr y deuodd yn nhrefn mordwyaeth ;. 

Yn hyf fe dreiddai yn ei fydryddiaeth 

I waelodion arholion mor helaeth, 

Eu liamryw enwau a'u mawr wahaniaeth, 

Yn ei ddistawrwydd, ei dda ystyriaetb, 

A gadwai ar addysg daearyddiaeth : 

Ie, trefniadau pob trafnidaeth, 

Grynrasion wychion gyrau masnachaetli, 

I bwyntiau eraill o bob anturiaetb, 

ChwiHai eu banau fel uchel benaeth: 

A Mr weinyddir o'i Awenyddiaeth 

Ey w gynnyrcbion i fagu iawn arch-waetb ; 

Ee roes ei einioes yn fawr ^rasanaeth, 

Ac anadlai fawr les i'w genedlaeth : 

Treiddiai, deallai er mwyn diwylliaetb, 

Doniau bylon, a llesiant dynoliaetb, 

I'w dwyn yn ol o dyn iawn aeth — annhrefn, 

Ac oil i hydrefn mewn gwell llywodraeth. 

Dengys Brydain gain beb goll — mewn harddw< 
Ei maith degwcb, a'i moetbau digoll. 

Prydain berth, pur Eden byd — ei gwelir 

Mewn goleu disgleirbryd ; 
Ei ber Awdl, heb air rbydlyd, — a deifl wawr 
Dydd ar wyllfawr wledydd yr hollfyd. 

Mawl lion fo mewn melynaur — i'w gweled 
Ar golofn o buraur; 
A rboddwn sane rhuddaur, 
Ucbelfan, i'w cbolofn aur. 

Ei gywydd i'r fyg Awen 
Sydd nerthol, bywiol tros ben. 

Ail boreuwlith, loywbur eiliad, 
Ei utbr alwad a'i atbrylitb, 
A digyrrith ei deg eiriad, 
Gryno ganiad, a grawn gwenitb. 

Y gwir rawn, a'r gorau yd, 
A ddarparodd o'r puryd. 



BABDDONIAETH. ] 1 1 

Gwertbfawr berlau, gemau'i gyd, 
Amryw befyd mor byfwyn, 
A'u llinellau 'n llawn hollol, 
Wir gydiol fel aur gadwyn. 

Er mwy golud rlioi ymgeledd 
I'n iaith liydeg wnaeth, a'i hadwedd 
O'r llwcb, awclwr lion, e feddai foddion 
A chalon i'w cboledd. 

Tynai beirdd ato 'n ei barcli • 
I alw beibio 'i le bybarcli : 
Aent yn llu a rboent yn Hon, 
Byw gofion er ei gyfarcb. 

Ymhlith y beirdd amlwaitb bu 
A'i fawrwaith i'w difyru; 
Mynai rbai'n oil, oil yn llu — mor siriol, 
Ei rwyddol fawreddu. 

Ac ar ei fwrdd gwyr a fu 

Megis yn cael eu magu ; 

Trwy byn cawn eto ar ol 

Eawr ddynion gwir farddonol. 

Os y bardd gai 'i gwys i ben, 

Ei da lewyrch deil Awen. 

Mawr y saif a nrwy 'r oes bon 

Kinweddau 'r awenyddion ; 

A bytbol anfarwol fydd 

Yr einioes i'r Awenydd, 

Peru 'n wir gampwyr ein boes 

Yn enwog am gan' einioes; 

Pe bai 'n awr fyn'd pawb yn lieu , 

Mor ieuanc y mae'r Awen ! 

Ef fi'i Awen ro'i fywyd 

Yn mbenceirdd a beirdd y byd ; 

drwyadl wlad yr Awen 

Adwaenai bawb Dewi 'n ben. 

Un oedd a gerid, llaAvn o bawddgarwc b, 
Ni fu well gwron ei gyfeillgarwch ; 
Ei fywyd a'i alwad fu dawelwcb, 
Ac urdd ei ddoniau greai dcliddanwcb, 



112 BARDDONIAETH. 

A wnai oedd yn goron i ddyngarwch j 
Liu o'i frodyr a gaent oil byfrydwch 
Yn mbur bwyliau em Bardd, a mawr elwcb. 
Mwy, fel na wyddent am aflonyddwch ; 
'Drwy hyn, a'i fawr dirionwcb — gwelid 61 
Mynwes gywirol cyniwynasgarwcb. 

Anrbegion eto 'n rhagor 
A gyriwys ei gan i Sior 
Bedwarydd — ymwelydd Mon, 
Newydd gyraedd ei goron. 

Ef i'r goron o fawr gariad 
A fu ddeiliad ufudd bylon ; 
Oedd dra union, liedd di-raniad, 
A fu ddaliad ei feddylion. 

Gwr oedd a garai beddweli, 
Nid arfogion trawsion trwch. 

Artoledd i ryfelwyr — wrtbodai, 
Gwartb ydoedd fod sawdwyr, 
A tlierfysglyd waedlyd wyr, 
Anwastad ac ornestwyr. 

Yr afreolus, ewydus wawdwyr, 
A rliwysg orseddiad rhyw segur swyddwyr, 
Crurai; a tbrymion gastiau gorthrymwyr, 
A rbaib ddiles yr lioll fan gribddeilwyr, 
A ftieiddiai ; a pbob anboff faeddwyr, 
Yn wr grymusol drylliai 'r gormeswyr ; 
Nid allai wel'd ben dwyllwyr — na tbeimlai, 
A tbaer dynoetbai yr budwenieithwyr. 

Oedd ei nodion, fawr ddwnedydd, 
A'i lawn oesiad fel banesydd, 

Yn ddywenydd i Anian; 
Y drwg wyliai mewn dirgeloedd, 
Ac aferion ecraf yroedd 

gelloedd ddygai allan. 

Hen arferion y Derwyddon fe dro'i i.ddynt, 
A'u trefniadau, fil o raddau, fel yr oeddynt. 



BAEDDONIAETH. 1VI 

Gwelai trwy 'r ofer goelion 
Lanwai 'r wlad a'u brad o'r bron ; 
T'rawai naws truenusol 
Defodau a ffurfiau ffol : 
Khutlirai ef ar Dretb yr yd, 
I'r -wyrgam drefn rhoi ergyd ; 
Torai tnvy d'w'llwch toiroes — 
Fel hyn aetb o flaen ei oes. 

Ee ddaliodd ei feddyliau — yn nerthol, 
Gan wrthod gwag chwedlau, 
A dibwys wracbaidd dybiau, — hyfforddiant 
A roes i lwyddiant gwir sylweddau. 

Hau 'r hadau gwir briodol — yn y maes. 
A wnai mor gynarol ; 
Iacb iawn y cynnyrch o'i 61 
A feda 'r oes ddyfodol. 

I drael anghymedrolion — gwnai draethaw d, 
A'i lawn arawd synai lenorion. 

Gweled a wnaeth ein gwlad ni 
Ar gynnydd mewn drygioni; 
Pan welodd, teimlodd fel tad, 
A dygodd er diwygiad 
Ei anercb a'i ddiffyniad 
I sobrwydd, llwydd, a gwellad; 
Hwn er ei fawl yn hir fydd 
Hyd fanau gwlad Eifionydd. 

Gwelwn rad ei galon rwydd, 
Er cbwilio mewn parcb bylwydd, 
O ddawn gwell, ni ddaw in gwydd, 
Mwy is vrybren am sobrwydd : 
Gwella'i wlad ag oil o'i lwydd. 
A'i sobri fu 'i gais ebrwydd ; 
Gweitbiodd ei anogaethau 
A dagrau caredigrwydd. 

Ei fryd fe roes o liyd ei oes, 
Ei fyd a'i foes i fod fy'tb 



1\4< BARDDONIAETH. 

I lwydd ei wlad, a'i rbwydd fawrbad, 
Hylwydd alwad wledd ddilyth. 

Os un yma'n fwya fydd, 
Ynia daw mwy o dywydd. 

Ei dwf ir ef goda 'i frig, — yn iacbus 
Bren ucbaf trwy 'r goedwig ; 
Ond afrwydd ar ei dewfrig 
Roes trwm ddwrn yr ystorm ddig. 

Yr oedd yn brif gedrwydden — y'nglianoi 
Cangbenau'r ber Awen; 
Chwifia 'i brig yr ucbat bren, 
Yn llwybrau pell y wybren. 

Yna 'r gwynt y rbawg yntau — a'i nertboedd 
Arutbr, ydoedd arno 'i rutbriadau. 

Er gwaitb y dymbestl a'r gwynt, 
A bir guro 'r mawr gorwynt, 
Heirdd o hyd parbai ei ddail, 
A gwyrddion ei deg irddail; 
Ee safodd a daliodd do, 
A bu 'i auaf beb wywo. 

Lluniai rbai er yn llawn rbas 
O gynbwrf cynfigenus, 
Er ffrwd ei ddoniau gwir ffraetb, 
Arnodion cam feirniadaetb ; 
Cafodd yntau gastiau gwyr 
O fwrnedig feirniadwyr, 
Pan welai fe deimlai 'n dan, 
A'u dull a nodai allan. 

Bbyw gas genfigen fagynt — iV erbyn, 
A'i wirbarcb ddirmygynt; 
Er byny rbai o bonynt 
Godai'r gwr mewn gwawd i'r gwynt. 

Ennyn dawn wnai'i enaid o, — fe damai u 
Ewy doniol mewn cyffro; 
Gorchfygodd, trecbodd bob tro— wyr y gad, 
A rbo'i daliad teg ar eu dwylo. 



BARDDONIAETH. 115 

Y gwaelion beiddgar a welodd 

Yn ei erbyn, a dyn gadwynodd; 

Eu nerth yn hybwyll wrtkwynebodd, 

A llu gerwin y fyddin faeddodd, 

A niin ei gleddyf mynodd— eu cliwalu, 

Dewrder ei allu 'n hydr a'u drylliodd. 

Tynu drych Gutyn o draw — wnai 'r campwr, 
Cwympodd ef wrth frwydraw; 
D'rysai 'i lwydd a'i fedrus law, 
Ni ddaliodd rliwng ei ddwylaw. 

Ac hefyd lliaws sy'n cofio — ei rwysg 

Ar waith Iwaii Gymro; 

Diludd iawn y daliodd o, 

Er enill y frwydr yno: 
Ond Iwan gai'i andwyo,— llawn teimlad 
Ac eang caniad y garage hono. 

Un oedd ef digon i ddau, 
Ar "gawr" fe fynai'r gorau. 

Yn ei grym ei Awen gref— a godai 
Mor gadarn ei hoslef, 
Trwy eu helynt, rhoi'i hylef, 
A'u cyraedd oil — cawr oedd ef. 

A chawn wrth lewyrcli ei nerthol Aweu, 
Ei liardd hediad, bywiogrwydd ei haden, 
Weled trwy elwcli ei feddwl trylen, 
Gyda llawn teimlad gweithiad pob gwythen ; 
Uywio trwy donau'n llawen— a morio, 
Heb arwydd gwyro, wnai bardd y Gaerweu. 

Agerddlong oedd ar y gwyrddli— rhwygai 
Trwy eigion y cefnlli; 
Ail i'r llong yn hwj'Ko 'r Hi, 
Trwy dywydd torai Dewi. 

Llong fawr agerdd ollyngai'i for eigion, 
A mawr iawn hwyliau, moriai yn lioywlon; 
Yn y fordaith ni ofnai 'r un fawrdon, 
Ebwygai a gyrai trwy'i brigau geii-won; 
Er rhuthriad tafliad pob ton— cryf weithiai 
A'u bar hon drecbai, a'i Uwybr yn drochion. 



HG BARDDONIAETH. 

Yntau 'r mOr mawr, gan erfawr gynbyrfiou- 
O'i grotbog lidiog gertbawg waelodion 
Ewynai, cbwalai 'i donau ucbelion ; 
Hyll egr yniosod wnai 'r llu grymusion, 
Er cbwalu eu gorchwylion — ond by fry d, 
A cbwai iawn liefyd y trecbai neifion. 
Tua 'r Ian troi 'i olwynion — -wnai yntau, 
Lliain yr hwyliau, llanwai'f awelon. 
A cbyraedd wnai 'n iacb wron — fel pencerdd 
Hylwydd', a'i agerdd yn nertbol ddigon. 

Casglodd beirddion, dynion da, 

O'i gyfoetb a'i bytb gofia, 
Ar uwcb sedd a pburacb sail, 
Hwy ddodant ei feddadail, 
A'i golofa fydd i'w gweled 
Yn sicr iawn am oesau cred. 

Gwyr y'nt o gain arcbwaetb, garent gynnyrcbion? 

O beraidd ddifyr weitbiau Bardd Eifion; 

Gasglasant, gyboeddasant dda weision 

En ei Lyfr enwog, a'i lafur union, 

Tra 'r baul a'i des trwy 'r wlad bon, — trysorfe 

Heb ail i dyrfa fydd Blodau Akton. 

Sain ei farddoniaetb swyna fyrddiynau, 
A'i bur Aweuydd bed trwy'r wybrenau; 
Dyru 'i wir farddwaitb lawnder ar fyrddun 
Llenorion a beirddion o bob urddau ; 
A rbediad ei drawiadau sydd nertbol, 
Deil yn bollol ddysg lon'd ei linellau. 

Llawn yw o nertb bob Hinell, 

Ei ddawn oedd gwneyd y dda 'n well ; 

Ei boffus eiriau 'n byffordd 

A di-ffael ro'i'mewn dwy fi'ordd : 

Wedi llawn wneyd y llinell, 

Ei tbroi wnai a tb'rawai'n well: 

Drwy'i waitb mae ceinion di-rif, 

A byawdledd yn ffrydlif. 

Ar gannertb ei fawr gynnyrcb — do.etli el fen 
Y fywiol Awen i fwy o lewyrcli. 



BARDDONIAETH. ] 1 ? 

Geiriau o addurn wnai gyraeddyd, 
Gair o sain afrwydd groesai 'n hyfryd ; 
Er cael rbyw eiriau celyd, — canai ef 
Yn bydr ei oslef bob gair d'ryslyd. 

Lion ei geinion, 11a wn o ganiad, 

A tbywyniad ei iaitb union; 

Ei hoff weitbion wna 'u beffeitbiad, 

I ail sylwad oloesolion : 

Uchel hediad cyugbaneddiad, 

Doniol eiriad, anwyl wron ; 

Mae pob t'rawiad yn llawn teimlad, 

A cbynnyrchiad iacb anercliion. 

Ucliaf waitb, a'i barcb a fydd 
Mawr iawn, fel nior Awenydd ; 
Peru hwn tra yn parb.au, 
Derfynau dwr Eifionydd. 

Ei lawn weithiau anwyl wnaetbant 
Ein byfforddi niewn boff urddiant; 
A mawladwy yr ymledant, 
Oil i fawredd fel llifeiriant. 

Nodwedd ei " faricnadau," 
A barodd i ni ddwys bruddliau; 
A " Chan Moesen " addien wr, 
Yr adeg bu 'n waredwr 
I Israel mewn diwael daitb, 
Pan ddaUai poen o ddylaitb, 
Pbaraob lym, cyffroawl oedd, 
Hwn dorwj-d i'r dyfnderoedd, 
A mawr gynnyrch, llewyrcb Hon, 
Teg eiriad " Crist ac Aaron." 
Canai mewn nertb acenion 
I lwydd mawr Ardalydd Man. 
A dyg ef i Madog fawr 
Arwyrain daniai'r orawr, 
A manwl waitb Pont Menai, 
Lluniai'i tbrefn mewn llanw a tkrai; 
Ei llawn waitb a'i llun bi 
DjTiodd, a : i boll gadwyni. 
I 



US BARDDONIAETH. 

Ac yn ei nerth canai'n hawdd 
Y'niawrglod waith y Morglawdd, 
A'i liybarcli ddiarhebol 
Gnodau heirdd sydd gnwd o'i 61. 

Nid ydym am wneyd nodiadau — ar ei 
Amrywiol ganiadau ; 
Nis gellir mewn gwir eu gwau , 
Na rhoi haner eu kenwau. 

Ei olau gryf fanylwaith, 

Oreurai 'n wir eiriau 'n iaith, 

Efo'n Bardd dyrchafai'n ben, 

Ragorol enw 'r Gaeewen. 
Ehagori wna'r Gaeewen — o liyn allan 

Gan holl wyr yr Awen ; 
Mor gu aeth ! Tra Cymraeg wen— a'i seiniau 
Ei phai-ch hithau gaiff, orwech Athen. 
Ei wir ddysg roddai karddwck — i'r gair Gwlab 
A sain geiriad " Elusengaewch." 

Mor glodfawr gwir fawr a fydd 
Grym eitba 'r gair " Amaethydd ! " 
Khoddes ef fawredd i sain 
Priodol y gair Peydain, 
A'i Oroion sydd gan gu 
Am yrhawg i'w mawrygu ; 
Arael yw y siriol wen, 
Ar olwg hawddgar Elen. 
Tra rhy 'r Awen wen i wau, 
Mwy dybir am Adebau. 
Bhoi ddirfawr radd i Arfon, 
A gair mawr i gyrau Mon; 
A rhoddai ef fawredd i 
Holl heolydd Pwllheli; 
Yn ei lwydd a'i Awen Ion 
Urddai hefyd bridd Eijton. 

Ei glod a wnaeth ein gwlad ni — yn anwyl 
lawn o enw Llangybi; 
I hoffrwydd aeth ei phridd hi, 
A'r tywyech He rlioed Dewi. 



.BARDDONIAETH. 1 19 

Ei fawi angen am Gyfryngwr — welodd, 
A'i wael euog gyflwr, 

flaen Ion yn aflan wr, 
E' ddeuodd yn weddiwr. 

Ei waeledd mawr a welai — ar unwaith, 
Ac anobaith arno gwynebai. 

Ymrwygodd wed'yn rym arg'oeddiadau 

I'w fron ingol nes teimlodd farn angau ; 

A'r hyn, ei fywyd a'i fawrion feiau, 

A gyfodent yn euog ofidiau 

Yn ei fynwes, nes oedd ei riddfanau' 

Yn chwerwon; mor ddyfnion oedd ei ofnau. 

Bu ef yn Mr heb fwynhau — na gweled, — 

Er eu nodded, y gwaed a'i rinweddau. 

Ond Dewi yn y tywydd, 
A gai ail deg olau dydd. 

Llaw lor anwyl o'r lie a'i harweiniodd, 

Ac at Iesu yn euog tywysodd, 

I'r enaid cu ing Iesu ddangosodd, 

Yr unig lewyrch arno goleuodd ; 

Ef yngwawl liaulwen efengyl welodd 

Y Gwaredwr, sef y Gwr a waedodd ; 

Ac yn ei feddwl trwy ffydd canfyddodd 

Yr hwn wnai Aberth, arno wynebodd; 

Ac ar ei haeddiant rnawr y gorweddodd, 

Er ei boenau, a Cbrist a'i derbyniodd : 

Am hyn ei enaid a ymunionodd, 

Yna y gelyn a'i ofn a giliodd ; 

Graddau mawr hedd gyraeddodd, — a boll far 

Trwin a du alar y' storm dawelodd. 

Gwraidd ei rym oedd •'trugaredd rad'' — i gadw 
Gwywedig " amddifad ; " 
Eel hyn gwnai ymgyflwyniad 

1 law Duw, ei anwyl Dad. 

Er dwyn parch, er doniau pur, 

Eto dadfeiliai natur; 

Och ! aeth a chur, daliodd dolur 
Ein hodiaeth ben awdur, — ond ei nerthu 
Wnai angau Iesu'n ei anghvsur. 



120 BAEDDONIAETH. 

Er iddo wywo 'n raddol, — ei feddwl 

Ef oedd yn danbeidiol; 
A'i enaid mawr, rhy ddoniol — oedd ei rym 
Iw wasgu' a. dirym blisg daearol. 

At yr lawn mawr y trodd, — a chadd acliles 
Yn ei fynwes, yna fe hunodd. 

Ef a'i ddawn gafodd uno — a llu 'r nef, 
Yn yr oleunef cai 'n wir lanio : 
Nefol a breiniol yw bro — seraphiaid, 
Digoa. o enaid i'w gan yno. 

Ei ddwyn i Salem, brif ddinas olau, 
At hoywfeird.l enwog a saint fyrddiynau, 
A gafodd, ymunodd a'u hemynau; 
A'i fawl a gyraedd trwy 'r nefol gaerau, 
Ei nef fydd bythol fwynhau — Cyfryngwr, 
A cliaru 'i Brynwr uwcli yr wybrenan. 

Er du alar a dolur, — ei degwch 
Dygwyd i'w hir gartref: 
Mewn heddwch mwy'n ei haddef, 
Huna ei lwch anwyl ef. 

Llangybi, er bri i'w bron, 
Yno gorwedd ein gwron. 

Gwybydd, fy hoff Langybi, 
Mai anwyl yw d' orchwyl di, 
I wylio lie 'i wely llaith ; 
A gwybydd fod ein gobaith, 
Y gwnai dy ran, gan droi o 
Bob helynt i bawb wylio. 
Er boll gofion dynion da, 
Bydd anwyl o'r bedd yna. 
Tawelach boed dy lwch byth, 
A dalied mewn hedd dilyth ; 
Boed hy helaeth dalaeth di 
Yn dawel er mwyn Dewi: 
Ar odlau pur hyawdledd, 
Cadw ei fawl nes cwyd o'i fedd. 



BARDDONIAETH. } 21 

I ail einioes o lawenydd, — y daw 
Ein diail Fardd celfydd, 
I fynu'o Iwch Eifionydd, 
Ar lef ei Dduw 'r olaf ddydd. 

Yna 'i Awen o newydd, 
Tragwyddol anfarwol fydd. 



AWDL AR "HAIAN A MOEDECAI 

BuDDUGOL YN AlL ElSIEDDFOD L.LYNLLEIFIAD, 1839. 



Heb arswyd draw i Bersia, — fy awen, 

Yn fywiog anturia; 

Rho ffrwyn dy destyn da, 

Cywir addysg cyrraedda : 
Am fawrwaith Duw myfyria, — yn ddiwael, 
A hanes Israel yn oes Esra. 

Edrychaf o chaf wych hwyl, 
Ac archwaeth at y gorchwyl — 
Susan, Breninllys oesawl 
Gwlad (mwy ei golud a'i mawl) 
Ahasferus — heb riis bron, 
O'r India draw i'r wendon, 
Hyd Ethiopia, gwycba 'i gwedd, 
Olygus, ddiwael agwedd. 

Yn Susan dref fwynlan fad, 
Lie noddai r holl weinyddiad, 
Cadwyd gwledd ryfedd ddi rus, 
I fawredd Ahasferus. 

Bboi gwleddoedd i'w arglwyddi,— niferoedd. 
O fwriad uchelfrij 
A gwinoedd i'w digoni 
Moroedd braid — mawredd a bri. 



122 BAEDDONIAETR. 

Yn y wledd wedi meddwi, — 'e wysiodd 
Ei weision i erclii 
Dod i'r wledd, o'i bannedd hi, 
Y Frenines fron heini. 

Ond Fasti ddifri' ddwyfron, — yn vrylaidd, 
Ni welai 'n betb cyson 
A'i bri ymddangos ger bron, 
I foddio swp o feddwon. 

Yna 'r brenin roi flin floedd, 
A gladdai swn eu gwledd ; 
Ocb ! oer lais, cbwerwai y wledd, 
A llanwyd o ddigllonedd ; 
A'r detkawl seithwyr doetbion, 
Garwa fryd, oedd ger ei fron; 
Ceisient, anogent un wedd, 
Eai dilesg roi dialedd : 
A chwerw don i'r fan on fu, 
Drws oedd i'w diorseddu ! ! 

Olwynion rhagluniaetb, yn y d'ryswch, 
A droi'sant yn odiaeth; 
Dyna ddydd, daioni ddaeth, 
I deulu Duw trwy 'r dalaetb. 

Gyrwyd i gael gwraig arall; 
Digiodd a llidiodd y Hall. 

Ceiswyd y teg langcesau, — gwyryfon 
Goreufodd eu moesau, 
Harddaf, a glanaf gleiniau, 
I ryw un gael ei mawrau. 

Yn ninas Susan koemvycb, 
Yr oedd gwr o Iuddew gwj'cb, 
Mawrdeg boen, sef Mordecai, 
Gwr o alwad ger Ulai; 
Ei bafarcb bortb, a'r fercb bur, 
I'w gysur a fagasai. 

Addas lun, Iuddewes lwys, — anwyl oedd, 
Un Ian a gweddeiddlwys ; 
Mercb rinweddol, dduwiol, ddwys, 
Priodol liw Paradwys. 



EARDDONIAETH. 123 

Casglwyd, crynowyd yn awr, 
Kianod glan eirianwawr; 
A bu 'r llangces gynes gol, 
Hadassah 'n fwy dewisol. 

Dewiswyd or lodesi, — er urddas, 
Yr harddaf i'w chodi; 
A chael y fraint uchelfri, 
"Wnae Esther yn lie Fasti. 

A'r Llyw ddewisodd, er llwydd i'w weision, 
"Wledd priodas, wir addas arwyddion ; 
A rlioed da seigiau i'r tywysogion, 
A deuent hwythau 'i gael y danteithion, 
Shyddid i'r wlad a rhoddion, — banllefau 
Sy' trwy ei cbaerau i Esther a'i choeox. 

Yn ystod boll wledd Esther, — heb ballu, 
Ymbwyllodd ei cbefnder; 
Eu iddi 'n fad fel tad ter, 
Dda lyw, flynyddoedd lawer. 

Ac yn y Porth, eorth wr, 
Arosia 'r eywir oeswr : 
A gwir fertb y gwr o'i fodd, 
Er gweled, hir y gwiliodd. 
A'r hyn a welai 'r anwyl was 
Oedd dan fradwr (cyilwr cas), 
A chodiad, cyn toriad dydd, 
Eu llaw i ladd eu Llywydd: 
Y r no trodd pan welodd o, 
Cyhoeddodd i'w cyhuddo. 

Araeth astud wrth Esther — a roddodd, 
Wr addien a thyner — 
"Mae brad uchel ysgeler, 
Lladdant hwy ein Llyw ddyn ter.'' 

Yna Esther, dyner deg, 

A redodd yn yr adeg, 

I dd'weud i'r brenin hi ddaeth, 

Bryd araul, fod bradwriaeth ! 



124 BARDDONIAETH. 

Yr hanes a olrhainiwyd — yn gywir, 
Ac euog fe 'u profvvyd ; 
Trwy yr hyn caed tori 'u rliwyd, 
A'r egrygi rai grogwyd. 

'Scrifenwyd, cadwyd er co', 
Hanes y weithred hono. 

Ahasferus o'i fawredd — ei hunan, 
A honnai'r anrhydedd, 
Wr addas, i roddi sedd 
1 ryw benaeth o'r bonedd. 

A'r brenin o'i rin a'i rad, 
Wycb hyfawr, roe's ddyrchafiad 
I Haman falch hunanol. 
Gelyn ffals, a'i galon Sol. 

Dethol mab Hammedatha, — \vr echwyrtK 
I'r uchel sefyllfa, 
Uwcb pob t'wysog enwog, a 
Bu ei arswyd trwy Bersia. 

Bboes gyhoeddiad o'i ddyrchafiad, 
A'i orseddiad, i'w fri swyddawl; 
Ac i'r dynion blygu'n union, 
Ger y gwron myg rhagorawl. 

Dacw'r lioll weision Hon yn llunio 

Eu gweddaidd agwedcl, rhag iddo ddigio: 

Ehwng ofn a gobaith, rhengau fii 'n gwibio, 

I'w foddio 'n y byd, ni feiddiai neb beidio 

Ac addas blygu iddo : — truenus 

Kwymau alaetlius, er ymoleithio. 

Y marcbogwyr, a'r sawdwyr, arswydent; 

Yn ei olwg y dynion a welwent, 

A'r gwyr ammoeth iddo 'r ymgryment 

Yn isel, ei ddigio ni fynasent, 

I gwbl wagedd goblygent— rhyfedd ! 

Khag ei ddialedd dyn drwg a addolent. 

Amryw o'i weision oedd yn ymresu, 
Ar feircb buanach, garwach, yn gyru ; 



BARDDONIAETH. 125 

Yntau 'n hunanol fyn'd tan ennynu, 

Yn fileinig wrth gael ei foliannu, 

Mwy oedd yn ymawyddu,— mewn balchder, 

Gwelw ddryeh oxer, am gael ei ddyrchafu. 

Ond Mordecai, ddifai ddyn, 
Yr Iuddew, o dda wreiddyn, 
Ni phlygai, safai mewn syn 
Nod o achreth a dychryn. 

Yna 'r gweision, hoy won haid, 
(Tra anwar y trueiniaid), 
Geryddent y gwr addien, 
Na bae yn gostwng ei ben 
Hyd i'r llawr; gan fod o'r llys 
Delaid orehymyn dilys. 

D'wedai yntau, wr didwyll, 

Yn union, mewn purion pwyll — 

" Rwy' o hynodol deulu 'r enwaediad, 
Teulu Jehofah, rhwydda'u harweddiad; 
Ac yn ei law niae 'n bylaw gynaliad ; 
A lluoedd y bydoedd, a'u darbodiad ; 
Y r Gwr sydd lawn o gariad — a barchaf, 
Ef a addolaf yn ufucld ddeiliad. 

Wrth fanol reol yr Ion, — ni ddylwn 
Addoli neb dynion ; 
Na rhoi gweddi difri' don, 
Ond ar Dduw da'r Iuddewon. 

Mae cyfraith a iaith fy Ion — yn anwyl, 
A da orchwyl yw gwneud ei eircbion." 

Weithian rhedasant hwythau, — weis traws, 
A'u trwm acbwyniadau, 
At Haman, a'u gogan gau, 
Oeh! adlais— dyma 'u chwedlau:— 

" Gwr o Iuddew geir o weddill — Israel, 
Mewn casrwydd di ynnill ; 
Achwyn sydd na chana sill 
I'th oesiad di na'th esill.'' 



126 BARDDONIAETH. 

Yn Haman aflan wr, 
Och olwg, ar uchelwr ! ! 
Ei anwar flin gynddaredd, 
Gynyrfai newidiau 'i wedd : 
Siglai'i ben, a'i dalcen du, 
A'i lygaid yn cilwgu. 



Ac yn ei ddyre mawr a'i gynddaredd, 
Haman greulawn yn llawn o ddigllonedd, 
Yn ol ei dywyll annuwiol duedd, 
Lluniai ddylaith byll yn ei ddialedd; 
Hyll egru wnae mewn llygredd — ei wrthdro 
A'i dyg i lunio enbyd gelanedd. 

Ar ei daith cawn wrando 'r don, 
A goledd yn ei galon — 
" Druan bynod' 'r un annuw, 
Ni fu 'n ddoeth efe na 'i dduw, 
Diystyr ydyw estyn 
Llaw, i ddal y lleia' ddyn, 
Ffol agwedd, oni pblygi, 
Milain waith sydd o mlaen i : 
Dangos yn awr fy mawredd 
A wnaf, a'm gallu 'r un Avedd : 
Dangosaf, rhoddaf ar hyn 
Arwydd echrys, oer ddychryn; 
Gwn'af ar fyr i'r awyr lion 
Dduo i'r holl luddewon. 

Lleddir pawb os llwydda 'r Pwr, 
A llidio y Llywiawdwr; 
Ni ddaw i'm rhwystraw 'r awr lion, 
Dan, doniau, Duw, na dynion." 

Ni fydd trwy wen y brenin — na choelbren 
Uchelbris na dewin, 
Na theyrnasiad rbad, na rbin, 
A'u gwared rhag Hid gerwin." 

Ewrw Pwr wnae 'r gwr i'r gwaith, 
Yno bu bunan weniaith ! 



BAEDDONIAETH. 127 

Caffael gweddus ddydd ffortunus, 

I gael hwylus egwyl halog, 
Oedd ei fwriad, er rboi lladdiad, 

A difodiad tra adfydog. 

Oer letbiad bytb ar lwythau — 'r luddewou, 
A'u deol weitbion or lioll daleithiau. 

Llywodraetli belaetb olau — Dmv ucbod, 
I achub rbag poeiiau, 
A drodd y Pwr i'r gwr gau, 
O'i fawredig fwriadau ! 

Yna wed'yn yn nwydwyllt, 
Er dwyn y gwaitb ar dan gwyllt, 
"Wysg ei ben at y brenbin, 
Aeth y blaidd yn eitba' blin. 

Aeth i'r Llys mewn brys a braw, — ddwl agwedd, 
Ai lygaid yn fflamiaw, 
Ac mewn cyffro drwyddo draw, 
I g'wilyddus gelwyddaw. 

Ocheneidiai, safai 'n syn, 
I ddecbreu 'n Hawn o ddycbryn , 
Mewn sel orucbel i'w Ei, 
Bbag afrwydd y rbo'e gyfri ! 
O'r Iuddewon, " dynion dig," 
I'w nodi n ddycbrynedig : 
"Dwys iawn i annercb dy sedd, 
O frenbin, rbo'f wirionedd; 
Mae ar led ryw giwed gas 
Yn darnio trefn y deyrnas; 
Nid yw eu dawr fawr o fudd, 
Own ofer ac anufudd; 
Bbai drygnaws anbynaws y'nt, 
Bbai melldigedig ydynt. 

Teulu creulon, annuwiolion, 

Yw 'r Iuddewon ar y ddaear : 
Maent yn baeddu eu eollfarnu, 

A'u dirdynu, 'r diriaid anwar. 



12S BAEDDONIAETH. 

lacliad i'r wlad a mawr les, 

Orddiwes yr Iuddewon; 
Minau 'n fad os cenad caf, 

Dyleiniaf dy elynion. 

I'w fri a'i barch rlioi fawr bwys — drwy ddudew 
Draddodiad mor gyfrwys, 
Galwai y llywydd gwiwlwys, 
Bhaid rhoi tal a dial dwys. 

Oh! niweidion ofnadwy !— mewn alaetli 
Myn weled eu gofwy; 
I dawl hyll diala hwy 
Yn fedrus— dyma 'k fodrwy." 

Mynai y gwr, Haman gas, 
I lunio eu galanas; 
Gyfarwydd 'scrifenyddion 
Y Llys, i ddyfod yn lion, 
Dan ei iau, i dynu hyd 
Ei edlym gyfraith waedlyd; 
Ac anfon yn union i 
Ei liaddas iawn gylioeddi. 

Trwy 'r rhedegwyr, a synwyr y swynion, 
Yn ei ennynfa gwelwn e 'n anfon, 
Trwy ei daleithiau tra hudol weithion, 
I'r dewis hygar wiw dywysogion, 
Ban ddugiaid a bon'ddigion, — wyr addas, 
I roi 'i alanas ar ei elynion. 

Am roi ei ddial mae i'r Iuddewon, 

Dial aethus trwy r holl daleithion ; 

Eu hysgaru a'u gwneyd yn ysgyrion, 

Drwy ei gelwydd, a balclider ei galon, 

Heb gadw 'n fyw un rbyw 'r awr bon, — ond diflfodd 

Wnant eu goreufodd, blant a'u gwyryfon. 

Ocb ! oer iasau ! Ocb ! resyn ! 
Acbwyn a si, ocbain syn, 
Gwewyr dwys a garw ddn 
A ddeuodd i'r Iuddewon. 



BAEDDONIAETH. 129 

Irani wyo mewn cyffro caid, 
Trwy byny y trueiniaid 
Oil ydynt mewn trallodion; 
Ac yn wylaw mewn braw bron, 
Mewn crocblef a dolef du, 
Hyll agwedd yn llewygu; 
Trwm alar trwy y miloedd, 
Ocb! oer flin a cbwerw floedd. 
Mordecai, ni allai ef 
Yn ddiddig, bytb ei ddyoddef. • 

Myn'd tan lefain mewn sach liain, 
A goriain wnae 'r gwr bywedd, 
Trwy bob beol yn arutbrol, 
Ebag niweidiol rwyg bynodwedd. 

Aetb at yr ben Bortb eto, — a'i fonwes 
Ni fynai 'i cbysuro; 
Dan ei ortbrwm rbyw drwm dro, 
Ei weled yno 'n wylo ! 

Ac Estber, o'i syber sercb, 
Yrai un, er ei anercb : 
Ac wele 'r trwm ei galon, 
Yn rboi bynt yr beiynt bon. 

" ! Esther, Fanon ystig, — goetb emawg, 
Gwaitb Haman ystyfnig; 
Lluniodd ef yn llawn o ddig, 
Ein badwytb dycbrynedig. 

Ocb! iasau trwm achosion, — i wylo 
Mewn alaetb sy 'r awron ; 
Araitb bell y gyfraith bon, 
'Lladd yw yr boll Iuddewon.' 

Ein gelyn, cyndyn ddyn cas,— sy 'n llunio 
Lladd a darnio holl lwydd y deyrnas. 

Ond yn awr ein bywyd ni— a gedwir, 
I gyd, os anturi; 
Wele daetb i dy law di 
Yn gydwedd ein bail godi. 



130 BAEDDONIAETH. 

Oeir sylw Duw Caersalem,— a'i gymhortb 
Ebag Haman ucheldrem; 
Er foci braw rbag ei law lem, 
Ei addoli ni ddylem. 

A rboisai lawer rheswni, 
Ar y tro 'n ei lafur trwm, 
Er ei banfon, wiwlon wedd, 
I eiriol am drugaredd. 

Yna Esther, fwynber fun, 
A gwanllyd lais ro'i gynllun : 
Rbo'wn dri diwrnod bynod i 
Ddilyn mewn gwir addoli; 
Ymprydiwn, gweddiwn Dduw, 
Ac arddel wnawn y gwirdduw ; 
Yn y gwaitb i ni i gyd 
Ior rydd ei gyfarwyddyd, 
Heb wg oil— ai byw a gaf, 
Yntau arall anturiaf." 

Gwyl ympryd i gyd a gadwent, — o'r bron 
Utbr Iuddewon, a tbaer weddient. 

Ac Estber lwysber yn lew, — gadwai ddysg 
Cywir addysg Mordecai 'r Iuddew. 

Yn astud wele Estber— bynawsaidd, 
Y r n nesu mewn gwylder; 
Er adwytb, mewn mawr byder, 
Iiuniai waitb yn Haw ei Nee. 

A'r llywydd fu mor llawen— o'i gweled, 
A'i golwg disgywen; 
Tirion olwg — teyrnwialen 
Aur ro'i'n wir, a tbirion wen. 

Ac Estber wnaetb wledd gostus — i'r brenhin, 
Ar beirianau clodus, 
Ac i Haman ran o'i rus, 
Hi wyddai betb oedd weddus. 

It byn y cafodd fawrbad, 
A'i haur biner dderbyniad; 



BAKDDONIAETH. 131 

Ca'dd Esther lawnder o Iwydd, 
Llwyr eurglod yn llaw 'r Arglwydd : 
Bu yno ymgomio gw^-ch, 
Ac mewn aidd cu mwyneiddwych. 

Yn y wledd a'r cyfeddacli, — dywedodd, 
Lyw didwyll yn haelach; 
' : Diogel i'm huchel ach, 
Yn awr na wna im eiriach.' - 

A'r fanon boddlon y bu, — am hyny 
Dymunodd yn fwyngu ; 
" Eich cwnini nid galwad gu, 
Ddau fawr, y dydd yforu." 

Ar cyfan i Hainan oedd 

(Yn ei nwyf) well na nefoedd. 

Ffrystio weithion a wnai'r gwron, 

Yn dra eon, drwy ei awydd, 
I ddyrchafiad, rlioe ddangosiad, 

A da luniad o'i lawenydd. 

A gwir frys, pawb ger ei fron 
A blygent, ! bobl weigion, 
Ond Mordecai ni wnai ef 
Eu dilyn hwy na'u dolef. 

O'i weled, trodd ei olwg, 
Gwelwn ddrych o'i galon ddrwg. 
Am ddial dwys, meddwl dig 
Ennynodd yn wenwynig. 

Yna Haman, \vr aflan cythryfius, 

A'i olwg creulon, hen lew cwerylus, 

A gynwys fawredd gwin Ahasferus, 

Ac ail daniai ei feddwl cildynus ; 

! ddistryw, aflwydd astrus — trwy 'i rith sel, 

Gwelwn fryd uchel ei galon fradyclms. 

Dygodd i'w garedigion, 
A Seres yr hanes hon: — 

" I mi ac i Seres mae cysuron 

Hynod, am wybod mawr rif ein meibion, 



132 BAEDDONIAETH. 

Ac o bob rliandir dygir ein digon 
dry sor, — daw rhagor o anrhegion, 
Ymwrwst wna 'r mawrion — i'r Agagiad, 
Gwr iach ei alwad goruwch ei alon. 

Myfi a ddoniwyd y niwyaf o ddynion, 
Heb gyfartal na cbystal gorchestion. 
Y rhai a fynaf gwtbiaf yn gaethion, 
A'r rhai a fynaf rhoddaf yn rhyddion : 
Rhoddir i mi arwyddion — o wir fawl, 
Ymloedd ddewisawl miloedd o weision. 

Ond Och ! er mawrwaed uchel, 
Purwych sain eu parch a'u sel, 
Mae'n ddifias neu'n gas i gyd, 
A nychu raae fy iechyd, 
Wrth weled anferth olwg, 
Oeraidd drem, yr Iuddew drwg.'' 

Dyna Seres ddynes ddig, 
Hen geudod felldigedig, 
Digllon a chreulon ei chri, 
Ar godi yn rhwygedig. 

" I'm Por y rho'f gyngor gwych, 
Er gwarthrudd ar y gwrth'rych; 
I'r diben gwnaer crogbren cry, 
A'i gael uchder rhyw glochdy, 
Er Had daith rhy'r Ilyw i ti, 
Y gwr egwan i'w grogi. 
! Haman hoywlan, hylwydd,-— na oddef 
I Iuddew ddwyn gw'radwydd 
Arnat: yna, llawna' Uwydd 
Gai foru yn gyfarwydd." 

Haman yn faan o'i fodd, 
Gwedi son, a gydsyniodd; 
Codwyd a lluniwyd y lie 
Yn barod cyn y bore. 

Dyna noson Ion o wledd, 
Bena' bron, heb neb yn brudd: 
Gwylio 'n lew 'r gelyn i'w ladd 
Wnaent yn fad hyd doriad dydd. 



BARDDONIAETH. ]33 

O'r gloddest hwn a'r gwledda — aeth Hainan, 
A thymer lawn traba, 
At y brenin mewn blin bla, 
Ys ammwyll ! Duw a 'i siomma ! ! 

Ac wele 'r noson bono, — *n bur hynod, 
Y brenin fu 'n effro : 
A lion oedd darllen id do, 
Hoenus fraint, banes ei fro. 

Hanesion cymwynasau — yr Iuddew 
Eoddent y croniclau ; 
Ffyddlondeb beb ei fawrbau, 
Nag a rboddion na graddau. 

Dacw Hauian, druan dro, 
Wr aetbus, yn ymrithio ; — 
Ac wedi 'r daitb gyda'r dydd, 
I'r Hew gofynai 'r llywydd, 
"Pa dal llawn a gawn yn gu 
I'r gwr wyf yn fawr garu ? " 

Yn union Haman i weini — 'i bunan, 
A'i bannercb mor ddifii', — 
" Gwr gwiwdeg er ei godi, 
Nid y'w fawr neb ond y Fi. 

Ebodder cyhoeddus arwyddion — o barcb, 
Yngwydd y byd weitbion ; 
Aed trwy 'r dref, gyda lief lion, 
Wr gwiwrydd mewn aur goron ; 
Dewiser prif dywysog, 
Enwog Lyw, i ddwyn ei glog." 

Yn ddidawl y Llyw dd'wedai, — 
" Mawr ydyw eed Mordecai, 
Par'toa, brysia beb rus, 
Gwna iddo 'n ogoueddus." 

Ei eiriau ef yr awron, 
Drywanent, fratbent ei fron. 

Aros Haman ddrwg aflan dy gyflwr, 
Ai dyma Avnaetbost— bu Duw yma neithiwr, 
Deuodd a sylwodd ar yr iselwr, 
K 



i 3 i BARDDONIAETH. 

IV brofi yn addas brif weinyddwr : 
Daw allan, hen dwyllwr — dy ddichellion, 
Trwy hen olwynion ein tirion Luniwr." 

Yn union er iawn weini, — aeth Hainan 
A thymmig fron ddifri; 
Adyn cas, yn was oer wi, 
A'i elyn i reoli. 

A ffrawder anghyffredin — ei gwiswyd 
A gosgordd y brenhin ; 
Mwyn arwydd — Ham an erwin, 
Onid yw yn newid bin. 

Bloeddia r lau lleisiau y llu — hoff hyglod, 
Banflaglau yn saethu; 
O amryw barth, mawr y bu, 
O'i lwyddiant, orfoleddu. 

Aeth Haman, druan ei dro,— yn odrist, 
Gan edrych yn wallgo'; 
Gwelodd hyn i'w g'wilydd o, 
Eitha oernych ddaeth arno. 

Trwy ei gywilydd a balchter ei galon, 

Gyrai trwy liwed a'i ddagrau tryloywon, 

Ehedodd a dygodd i'w garedigion, 

Trwy hyllu 'n addiant yr holl newyddion ; 

" A'r waedd ddii roe 'r Iuddewon" — gwaith chwitli 

Ac egwyl addug, rwygai'i golyddion. 

Ar 61 yr erfawr helynt 
Daeth cerbydau 'n gwau 'n y gwynt, 
I'w gyrchu 'n wag o archwaeth, 
Ac i'r wledd ryfedd yr aeth. 

Y cun enwog cynhwynol — ^trwy foddau, 
A'i ddoniau haeddianol, 
Nodai'nawr am wneud yn 01 
Erfyniad Esther fanol. 

Yna Esther yn astud, 
Eres a thaer dros ei thud. 



BARDDONIAETH. 133 

A geiriau a dagrau dwys, 
Oh olwg ! fanoa wiwlwys. 

Datguddiodd, rlioddodd wreiddyn, — a lluniad 
Holl banes y gelyn ; 
Nododd y creulou adyn, 
Yn ei wydd, a'i annuw wyn. 

A'r boywawg Gun ar y gair 
A gododd o'i deyrngadair : 
Ac yn awr, er cynneu 'i wg, 
A giliodd draw o'r golwg. 

Och ! wr annoeth, mae yntau'n dychrynu, 

A'i wyllt anian yn dechreu melltennu; 

Y swyddog coronog sydd yn crynu, 

! boen a gloes, a'i wyneb yn glasu ; 

Hyll agwedd, mae'n llewygu, — mewn dycbryii , 

Ei gael i'w dennyn 'nol bir gildynnu. 

Ymostwng yma i Esther — a -wnaeth, 
Mewn eithaf gorpbwyllder ; 
Ofnai'n dost y fanon der, 
Yn ei dristwcb a'i drawster. 

Hynod oedd ei enaid e, 

A'i olwg mor anaele ; 

A'r brenin i'w drin a drOdd, 

Jiycb eilwaitb,' pan ddycbwelodd ! 

O'i gael ef ar y gwely — 

•' ! Iwgr tost, balogi 'r tfj' 

Yna Harbona ro'e ben — i'r banes, 
Olrheiniodd y crogbren, 
(D'wedai) a wnaed byd y nen, 
I'r Iuddew cywir addien. 

Ac yn union y Cun enwog, — yn fid, 
Eoe's arcbiad, wr sercbog — 
" Ehowcb y cas grinwas yn grog, 
Ean hylwydd, i'w bren balog." 

Gwir ddaroganiad y gwr a'i ddrygiom, 
A fu er adrodd ei boll fawrhydri 
"2K 



13G BARDDONIAETH. 

Yn ei fwyniant, mewn suddiant mae 'n soddi 
Heddy w, a rhwydwyd ef yn ei ddireidi : 
Er ei gannerth, mawr gyni— iddo sydd, 
Yn ei gywilydd dacw fo 'n gwelwi ! 

Llusgwyd Haman mewn llesgedd, — wr ton nog, 
I'r tennyn o'i fawredd; 
Deuodd i lawr, dydd y wledd, 
Yn ei ddyrys gynddaredd. 

Anfoddog, tae'og wr tost, — Ow! Haman, 
Yma daeth ei ymffrost! 
O'i anrhydedd bu'n rhydost, 
Llyna 'i fedd, wr llawn o fost ! ! 

Hynod ddydd! ffordd nid yw dda, 
Deithiodd mab Hammedatha. 

Mordecai godwyd, alwyd yn wiwlon, 

Mewn gwir elwch i le Haman greulon, 

Yn wr hygaraf nesaf i'r goron; 

A chafodd fad wych oesiad dra chyson • 

Gwelodd lennu neu gladdu 'i elynion. 

Yntau ryddhaodd lioll blant yr Iuddewon ; 

Yr oeddent hwythau mewn rhwyd hynt weithion. 

Giyw 'n eu banllefau yn dyrrau dewrion, 

Ac eurwych hwyliad i'r goruchelion; 

S^nu o'r herwydd y'w Susan yr awron : 

Tawel hedd o'r dymmestl hon— a gaweant, — 

I Bduw ymroi'sant yn ddi ymryson. 

uchder balchder y byd 
Darostwng wneir i dristyd: 
Ac o ddyfnder gwaelder gwedd 
Y rhodir i anrhydedd! 



BARDDONIAETH. 1 37 

GALAREB 
AM Y DIWEDDAE BARCH. JOHN BREESE, CAEEFi'KDDIN 



Mawr y duodd! mor dywyll — is awyr 
Mae Seion yn sefyll; 
Trodd ei gwawl, iddi traidd gwyll, 
Ac arswyd trwy ei gwersyll. 

Diau caid yr adeg lion 

Oer fyd, a mawr ofidion ; 

Mae pob bron, o galon gu, 

O'i herwydd yn galaru; 

Tre gwelwaidd yw 'r trigolion, 

Trwm deimlad, a brad i'w bron : 

Pa fodd hyn? pwy fedd ddoniau 

Hydrawg wedd, i fedru gwau 

Galareb, er egluro 

Ein testun trwm ? trwm y tro ! 

Trallodion Sion y sydd — yn fawr iawn, 
Ni fu 'rioed fath dywydd ; 
Galwyd bron gyda'u gilydd 
Enwogion dewrion ein dydd. 

Gwelwn wedd irad, byglyAv 'n waedd y werin, 
" Williams fuddiol y'maes y fyddin ! 
A mynwes hiraethus am Iones o Rutbin • 
Wele ddyrwygiad, cododd ail ddrygbin ! 
Ow ing! Ow guriad ! 0! angeu gerwin, 
Ysgarai fawrddysg Breese o Gaerfyrddin ; 
Y gwr oedd yn rbagori 'n — rhyfeddol, 
Ac un o freiniol enwogion ei Frenin." 

Mae golwg rbyw drom galon, — a dirfawr 
Dorfoedd mewn trallodion; 
Ac hefyd, enwog gofion 
Doniau Breese sydd dan eu bron. 

Caredig, cywir ydoedd, — rhodd i mi 
Radd mawr o oludoedd 



138 BAKDDONIAETH. 

Ei addysg, am flynyddoedd ; 
A thrwy hyn, fy Athraw oedd. 

I'm gweini brawd amgenach — ni chefais, 
Na chyfaill ffyddlonach ; 
Un dihoced oedd decach — yn ei waith, 
Na'i enwog araith yn gywirach. 

Un ewybr ydoedd yn ei briodwaith, 

A'i swydd yn felus oedd o nefoliaith ; 

Ei ddawn wir hoffus wnai ddwyn hir effaith, 

Doniau ein lor dywynai 'n ei araith ; 

Ymorplrwys yn a'mberffaith — ni fynai, 

Hylwydd trywanai ei gledd trwy weniaith. 

Peru clod ein campwr clau, 
Wr iesin, am hir oesau. 

Ar ei ddull pan drodd allan, — barnai mwy 
Yn Llanbrynmair eirian, 
Iddo drwy lwydd ddod i'r Ian 
Yn dduweinydd o anian. 

Bronau myg yn Llanbrynmair 
Ddarparwyd iddo o'r purair; 
Koberts, ei dad gwir hybarch, 
Gadwai ei rym gyda'r Arch; 
Tad ffyddlon enwogion w5'r, 
TJn alwad ar hen wylwyr, 
Sydd eto yno, o unoes, 
Gvffr o rym yn gawri'r oes. 

Yn mhregethau Beeese, golau 'r nef gwelid, 
Cynnulleidfaoedd luoedd oleuid ; 
Ac yn ei feddwl mawr y canfyddid 
Moroedd can einioes, mawredd cynhenid; 
Bhoddai o'n blaen drefn rhyddid, — a mawrddy? 
gywir addysg drwyddo gyrhaeddid. 

Er addysgiadau y rho'i ddysgeidiaeth 

Hyd ei oes wiwgu i'r holl D'wysogaeth; 

Ein hamddiffynwr a'n grym oedd, a phenaeth 

Ein dynion teilwng, a doniau 'n talaeth : 

Yn ei rym i fyny 'r aeth, — Uafuriodd, 

A mawr y deuodd i gymeradwyaeth. 



BAEDDONIAETH. 139 

Fel Myfvriwr, niedrwr mad, 

A'i boll fwriad, llafuiiodd : 
Ef i'w ddawn a yfai ddysg, 

Yn ei addysg cynnyddodd. 

E gyrhaeddodd, treiddiodd trwy 
Waelodion anweladwy ; 
Llawn o faeth, ei well ni fu, 
Ydoedd esgud i ddysgu; 
Oedd yn benaf uebaf wr, 
Profedig fel prif awdwr. 

Ei ddawn, a'i fawr awydd, yn foreuol 
Oedd i fyw'n addas mewn oes ddefnyddiol; 
Mawr iawn ei allu, ymroai 'n hollol, 
Tynai y byd a'i ddoniau tanbeidiol, 

Y rhai aent ar ei ol, — mawr oleuni 
lioes trwy gyhoeddi trefn gras tragwyddol. 

Mewn llawn teimlad cariad cu, 
E ddangosodd ing Iesu; 
Ei odiaeth draul, a'i daith drom 
O dir Edom, drwy waedu. 

hyd am fawrwaitli Duw y myfyriai, 

Y rhwystrau godynt trwyddynt y treiddiai; 
Ei draidd wedy'n yn nerthol draddodai; 
Trwy ei fodd doniol tyrfaoedd daniai; 

Ac addas y cyhoeddai — Iachawdwr, 
Dawn ei Greawdwr i'r dyn a gredai. 

Yn ei wybodaeth buan danbeidiodd. 
Ac yn ei arfau 'i sel a'i cynbyrfodd ; 
Ar ol ei ysgol yr ymddiosgodd, 
I'w weinidogaeth helaeth e hwyliodd, 
Yn Haw dda Iesu; 'r He a ddewisodd 
Oedd tref Llynileiliad fad, a cbyfododd 

1 enwog raddau, a pban gyrbaeddodd, 
Ar y maes wedy'n yr ymosododd, 

Ac yno tros yr Acbos ymdrecbodd, 

Er y llifeiriaint bir y llafuiiodd, 

Yn ei eiriau ni wyrodd, — dibafal 

Oedd y gofal am ddeunaw mlwydd gafodd. 



HO BAKDDONIAETH. 

Agweddau 'r byd, ac enwog ddarbodaetli 
Efengyl Ion, o dirion fawr doraetb, 
Y rbai byn dygodd trwy 'i weinidogaetb ; 
Yma'r bir ddaliodd mewn mawr arddeliaeth 
A allai wneud oil, a wnaeth — mor nerthol, 
Hwyliai wrtb reol y wir atbrawiaetb. 

Ei glod fel bugail ydoedd 
Yn dra mawr, nid dirym oedd; 
Mawr ei barcb, i'r Cymry bu 
Yn addas bir weinyddu, 
Anwyl frawd, ei lafur o, 
A'i enaid yn ddiflino, 
A fu 'n wir fwya' o neb, 
A thaenai fawr ddoetbineb, 
anian hael, yn ein nos, 
Edrychai 'n dad i'r Acbos. 

Fel dyn cyboedd, ef ydoedd fwy odiaetb., 
Fe roes ei einioes o fawr wasanaeth ; 
Un oedd yn addurn i Dduwinyddiaeth, 
Ymeangai, a tbriniai Athroniaetb; 
Tan y nef tywynu wnaetb — mor amlwg, 
I'r gwan ei olwg y rho'i gynhaliaetb. 

Ail ei gedyrn olygiadau — 'i angel 
Ar utbr uebel fawrion wrthddryebau. 

Cododd yn Athraw cadarn, 
Gwr a fu gywir ei farn; 
Craffai, eglurai i'n gwlad 
Wael wyrni cyfeiliornad ; 
Partbai'i fewn bob rhitb o fai; 
Angbyson, fe 'i dangosai. 

I'r Ian y rbo'i ddarluniaetb — o awebti* 
Ddrwg ucbel Galfiniaetb; 
Pob cam farD, o gulfarn gaetb, 
Yn ymyl Antinomiaetb. 

Dywedai ein da awdur — mor rj r mus 
Am rwymau pecbadur, 
A'i ddyled dan ei ddolur, 
Ffoi at Grist rbag atbriat gur : 



BARDDONIAETH. m 

Heb ddiffyg, na chynyg chwaitb 
Roi neb yn nbir anobaith. 

Yr lawn a maint ei rinwedd — oedd enaid 
Ei ddoniau, a mawredd 
Ei atbrawiaeth, wr hywedd, 
Yn ei daith fel cenad hedd. 

lesu glan dangosai 'i glod, — a'i baeddiant 
Yn dyoddef tros bechod; 
A pbwy fel ef hoffai fod 
Ar eangder Cyfryngdod? 

Drwy 'i oleuni darluniodd — ddirgeloedd, 
I'r goleu ie'u dygodd; 
Ing lesu a ddangosodd, 
A'i wertb fyth oedd wrtb ei fodd. 

Yngolau baul efengyl hedd, — yr oedd 
Ei Avir addysg rbyfedd ; 
Agorai bortb trugaredd 
I'r gwael, a'r euog ei wedd. 

Rbo'i nawdd i dda, ond dyrnai ddidduwiaeth ; 
Daliai bydrefn waitb Duw a'i Lywodraetb 
I fyny 'r glanau, a tbrefn ei Ragluniaetb ; 
Myfyriai 'n enwog am ei Freniniaeth : 
A rho'i olwg mor belaetb — ar drefn gras, 
O'i ddoniau addas eaem Dduwinyddiaeth. 

I'n Cenedl yn Manceinion 
Y gwnaed ef yn gen ad Ion ; 
I'r rbai'n y rbo'i arweiniad, 
Llafuriodd, teimlodd, fel tad : 
Manceinion pan mewn cyni, 
Mwy a roes i'w Chymiy bi; 
A chystal ei ofal ef, 
Yn ddiddig gan gyd-ddyoddef ; 
Rho'dd hefyd yn rbwydd ddifost 
Law i'r gwaith, a tbalai'r gost. 

Pren cynnyrcbiol, llawn ffrwytb grasol, 
Ae yngbanol ei ganghenau, 



142 BARDDONIAETR. 

Caid danteithion i rai tlodion ; 
Hedd i ddynion oedd ei ddoniau. 

Lion fel awdwr a llawn o flodau, 
Lies i grefydd wnai 'i holl ysgrifau ; 
A thrwy alwad ei ddoeth reolau, 
Ei holl oes wnaed er lies eneidiau ; 
Bri a gwaith ei bregethau—ro'i i angel 
AVledd oruchel, o'i feddylddrychau 

Un o'r goreuon gwir garuaidd, 
I ryw ugeiniau o rai gwanaidd, 
Da parod o fryd puraidd — ei roddion, 
Hael ei galon, a'i feddwl gwylaidd. 

Lluniai waith yn llawn o hedd, 
Ehagorai mewn trugaredd; 
I dorf yn hod ar fin hedd, 
Y rhanai lawer rhinwedd; 
Oil yn y gwaith llonai 'u gwedd, 
Am gael ei wir ymgeledd; 
Rhy anhawdd yw rhoi yn hon 
Hanesion ei hynawsedd. 

Poen neu alaeth pan welai— ar gvikill, 
Mawr y gofid gaffai; 
Ni throai 'n ol, eithr a wnai — y m wared - 
Er da nodded parod weinycldai. 

Ewyllys ei gyfeillion— a hynaws 

Gyflawnai mor ffyddlon ; 

Tuedd fryd da oedd i'w fron, 

Er Hid a phob trallodion : 
Daioni a lies dynion — a geisiai, 

A hyny garai'n henwog wron. 

Br ei fawredd fel prif wron, — ni fa 
Ef heb ei elynion ; 
Dirgelaidd daro 'i galon — a geisient, 
Dyma garent, a dwyn ei goron. 

Drwy 'r hyn ni fedrai 'r annuw, 
Liwyddai ef yn Haw ei Dduw. 



I3ARDD0NIAETH. 143 

Ni bu gwron mwy wyneb agored, 

Deallai acen hen dwyll a hoced; 

Ni ofnai 'i alon, ni fynai weled 

Gwae a thywydd, un math o gaethiwed, 

Nac athrist liw drwg weithred — ceryddwr 

Oedd i yrnyrwr, yn ddiyniwared. 

Eel enwog arwr, o'i flaen y gyrai 

Y gelynion, ac ni ddigalonai; 

Ei hydraidd ddidwyll feddwl draddodai, 

O groen a ehalon, y gwir ni chelai; 

Eiddigedd mawr a ddygai — rhag cyniysg 

Yn He gwir addysg — twyll a geryddai. 

Tawel ydoedd, gwych ataliadau 
Eoes ei enaid i ynirysonau; 
A Uawn ydoedd y cynlluniadau 
O'i fewn, ac anian nef yn cynau. 

Goreu frawd, gwir fawr ydoedd, 
A'i ysbryd nior danllyd oedd! 

Gwyddai'n helaeth drefn gwladwriaeth, 

Ei thrafnidiaeth, a'i threfniadau ; 
Mor a'i lenydd, ac afonydd 

Trwy y gwledydd, a'u treigliadau. 

Myfyriai, rhodiai ar hyd— elfenawl 
Uchelfanau 'r hollfyd ; 
Ac yr oedd yn cyrhaeddyd — trwy fydoedd, 
Liu y nefoedd ddarllenai hefyd. 

Mawrion fydoedd, yn eu cylchoedd, 

O weithredoedd eu maith rodau ; 
Ond gwell ydoedd y'ngras nefoedd, 

Ei oludoedd a'i alwadau. 

Athraw tirion i'r cenhadon, 

Oedd yn goron i ddyngarwyr; 
Galwent e 'n ben ein gwylwyr — seraph oedd, 

Mor fawr ydoedd y'mri ei frodyr ! 

Olrheiniai 'n fedrus le 'r lawn anfeidrol, 
A'i waith hefyd i'r Llywodraeth Ddwyfol; 



1 4 1 B AKDDONIAE TH. 

A theg seiniai athrawiaeth gysonol, 
Mai'n dlawd fuasem, a'n dyled foesol, 
Ei gwir swm i Dduw, a gras rnaddeuol, 
Drwy waed Iesu, ei hoffder dewisol: 
Mawr ei ras, mor arosol — ei ffrwythau; 
A bu 'n ei deithiau yn dra bendithiol. 

Ei duedd a'i anian ydoedd ddoniol; 
Mawr iawn ei awydd am i'r annuwiol, 
Er ei adferu 'n wir edifeiriol, 
Edrych a'i obaith i dir acbubol; 
A'i hynaws araeth, a'i wenau siriol, 
Paliai galonau hen deulu gelynol, 
Nes torai 'r anystyriol — i grynu, 
A gwaeddi ar Iesu, mewn gwedd rasol. 

Wedi 'mroi am dymor hir, — yn Lle'rpwll, 
A'r parch ddyg i'n brodyr; 
Er cynnydd, ei ddefnydd ir 
Eoed wedy'n i'r Deheudir. 

Ein swydd rhoi hanes heddyw, 
Newid ei faes wnaed i fyw. 

! dorf fawr yn y dref hon,— o 'i ol ef, 
Wylent ddagrau heilltion; 
Gauaf hyll i'w gyfeillion, 
Trwm deimlad, a brathiad bron. 

Drwy 'r aeth, hyd yr awr hon, — yn Llynlleifiad, 
Y ceir aceniad cur eu cwynion. 

I Gaerfyrddin iesin aeth, 
Ehoes yno fawr wasanaeth, 
Codi baner Ner a wnaeth, 
Yn deg i'r holl gym'dogaeth ; 
Oedd yn ffrvrd ei ddoniau ffraeth, 
A'i hynodol ddirnadaeth; 
Heol Awst ga'i hwylusdod, 
Mawr ei chlod, mor uchel aeth. 

A'i holl fawredd, llafurus, — cry 'n wastad 
Ei ddylanwad, a'i feddwl hoenus. 



BARDDONIAETH. 145 

Caerfyrddin hyd fin ei fedd — o'i gyfoeth 
A gafodd wir fawredd; 

Dihidlwyd o'i hjwvdledd, 

Hynod lwy8, i enaid wledd: 
Yn Heol Awst, auwyl eistedd — danu, 

Agorai yno " Air y Gwirionedd." 

Ei ddigymysg addysg oedd 
I'r wlad yn fawr oludoedd ; 
Mewn llafur er dolur dig, 
Nodedig ddiwyd ydoedd. 

Yn mawredd ei gymeriad , 
Ar ei ol e 'r ai y wlad ! 

Ac anwyl oedd gan y wlad, — ni fu mi 

Yn fwy ei gymeriad; 

Efo 'i orchwyl, ei gyfarchiad 

Yn ein tenilau, daniai 'n teiialad : 

Ar yr union rho'i arweiniad, 

A dawn ystig, codai 'n wastad 
Iesu hael, a'i groeshoeliad,— mor helaeth, 

A mawr ragoriaeth mor ei gariad. 

Cryf urddas tref Caerfyrddin, — ac addjaun 
Cyhoeddus ei gwerin; 
Ei lwys iaith oedd felus win, 
Yn ffrydiau anghyffredin. 

Ei Dduw o'i ras oedd a'i rin 
I'w arddel yn Nghaerfyrddin. 

Yn Nghaerfyrddin, gwin teg wedd— i'r enaid, 
Gyfranai mewn mawredd ; 
Aeth y'mlaen am saith mlynedd, 
Diwael fu hyd ael ei fedd. 

Ar union ffordd gwirionedd — v dalir.i, 
Mewn dilesg hyawdledd; 
A rhodiai mewn anrhydedd, 
Yn ei harch hyd Ian y bedd. 

Hynaws fu trwy 'i einioes ferth, 
Dyg i hen yn deg heb wartl), 



146 BARDDONIAETH. 

Ein mur oedd un mawr ei werth, 
Yn Lle'rpwll a llawer parth. 

Ei enaid mawr ei ddouiau — addfedodd 

I fyd uwchlaw saethau; 
Ehedodd o'i ofidiau — terfvnol, 

Yn iach a breiniol, uwch wybrenau. 

Priod ffyddlon, a thad tirion, 

A'i ragorion oedd wir gariad ; 
Ba helynt mwy i'w blant mad ?— -colli 'u twr, 

Aeth eu noddwr, doeth ei weinyddiad. 

Ys braw dwys i'w briod oedd, — fe 'i deil Ion, 

Tan ofalon er touau filoedd ; 
Boed Dwr iddi hi'n ei haeth, — rhag ofnau, 

I gael o wenau ei Ragluniaeth. 

Ei deulu hofl gydwylant — ar ei ol, 
Trwm yw'r aeth a deimlant; 

rwyg blin i'w wraig a'i blant! — a miloedd, 
Diau laweroedd, gydalarant ! 

Y doniau mawr adwaenid, — wnai 'n gadael, 
A'u dwyn o'n gafael, dyna 'n gofid ; 

Ond hoen vav, a da newid — iddo ef, 
Er i ni ddolef. gwir na ddylid. 

Ei oes ef a'i gyues fywiog anian, 

A'r ddawn a gafodd, a roddai'n gyfau, 

1 oleu 'i eraill — oedd fel haul eirian ! 

Ei wresog ddull a'i llwyr wisgodd allan: 

IJosgodd nes diffodd ei dan, — mae wedi 

Rhoi ei oleum nes treulio 'i hunan : 

Ond cynneu mae 'ngwlad Canaan — meArn cariad, 

O fawr alwad, yn y fro wiwlan. 

Yngolau 'r fro angylaidd, — mor hoenus 
Mae 'r enaid seraphaidd ; 
O'i enau trwy 'r wiwne' traidd 
Hymn o fawl mwy nefolaidd. 

Beeese enwog yn ber seinia, 
Liu y nef a'i llawenha ; 



BARDDONIAETH. 147 

Gweiir ef yn eglurhau 
Ar helaethion ddarlithiau : 
Gwerth yr lawn, dawn i wneud hedd, 
Yw eu sail a'u boll sylwedd : 
Ewybr synwyr Beeese anwyl, 
A'i ysbryd mewn hyfryd hwyl, 
Yd edrych mewn llewyrch lion 
Ar lawnwaith yr olwynion, 
A digon trwy "r nef degwawr 
O le mwy, i'w feddwl mawr: 
I dt-g wir 'hedeg yn rhydd,— caiff ddigoa 
ddirgelion, fyrdd ar eu gilydd. 

Mae mewn clymiad cariad cu, 
'X arosol gyda 'r Iesu. 

Gwel'd ei degwcli a'i hawddgarwch, 

Yw'th ddifyrwch, Breese, a'th fawredd; 

Oni fedri adrodd ini,. 

Kai o'th wersi wrth ei orsedd ? 

I ddirgeloedd y nefoedd, dan nofio, 
Mewn gwell uchelwyl mae 'n gallu chwilio ; 
Heb boen i'w olwg, na neb yn wylo, 
Ond pawb a'u cydgan un anian yno; 
Llawen fryd oil yn y fro, — mewn canaid 
Wisg olau euraid, byth yn dysglaerio. 

Viele 'n awr clelynorion,— hyd lanau 
Dolenog yr afon 
O ras, ddaetb dan orsedd I6n, — mor delaid 
Eu gwedd ganaid, a'u gwisgoedd gwynion! 

Ner sydd yn ei orseddiad, 

Lyw eu gwledd, a haul eu gwlad. 

Yn y teg lenyrch maent i gael uno, 
Byw i'w gilydd, a'r Oen i'w bugeilio: 
Yn mlas eu cyfoeth, melys i'w cofio: 
Na ddaw dyebryn, na gelyn i'w gwylio ; 
Diogel law Duw Iago,— 'u gwna 'n dded wydd 
A gwir ysblenydd heb groes i'w blino. 



148 BARDDONIAETH. 

Daw ei gorff yn deg ei wedd, — ni erys 
Yn hir yn mro llygredd ; 
Arweinir o'i oer annedd, 
Gair fy 16 n egyr ei fedd. 

Yna daw, ar newid wedd, 

I'w ran a'i fythol rinwedd, 

Yn Athrofa'r Wynfa wen, 

I ailfyw yn ei elfen ; 

Hoff frawd, a'i amgyffredion 

Yn fyrdd gwell yn Llyfrgell Ion. 

Dan wenau Duw'n y wiwnef 
Cynneu 1 ddawn— can " Iddo Ef." 



MARWNAD Y PARCH. J. P. DAVTES, TREDEGAR. 

BUDDUGOL YN ElSTEDDFOD IFORAIDD TrEDF.G-AR. 1850. 



anferth gryf ryferthwy ! — mwy dunos 
Ymdaena tros Fonwy ; 
Galar mawr a glywir, mwy — trwy y wlad. 
Oeh arw newidiad dychrynadwy 1 

Ah! dygwyd bri Tredegar oddiarnon, 
Mae'n ddyrnod bair afar: 
Mae y ddybryd ergyd ar 
Droi miloedd i drwm alar. 

Bangor, brig Ceredigion, 

O'th gynnyrch caid llewyrcb lion ; 

Un enwog, (iawn eneiniad), 

O'n prif ser, gloywder ein gwlad. 

Seren od, Seirian ydoedd, 

Gwawl yr un gwir ddisglaer oedd ; 

lionot ti yr hanodd, 

Golau drem i'n gwlad a rockl : 

Wrth weled ei berth olau, 

Llnon oedd yn llaweuhau. 



BAEDDONIAETH. J 40 

Hithau 'n chwai aeth yn ei chylch, 

A thrwy eigion ei throgylch : 

A phan ai uwch Treffynon, 

Yn y lie disgleiriai 'n lion, 

Khoddai'n fiiwch degwch digoll 

A gwell oes trwy Gallestr oil. 

Tywynai, rlioddai yn rhad, 

Ei lleufer yn Llynlleifiad— 

Hi ddaliai wedi'n ddiludd, 

A'i gwir wawl aeth i Gaerludd, 

Syniudai, deuai ar daitli 

Yn 61 i'n gwlad ni eilwaith. 

Ehoes yn wych ei llewyrch lion 

Ar degwch Ceredigion : 

Yna ei thynfa trwy 'i thaith 

A'i tynodd eto unwaith, 
I oes fwy hoen nes safai ar — ei chylch, 
Y troad ogylch, i Tredegar. 

Wrth gael o nerth ei golau, — troai 'r hin 
Trwy'r holl gym'dogaethau ; 
Eu hronydd teg a'u bryniau, 
Er eu llwydd, wnaent fawr wellau. 

Hir gofio wneir mor glir y disgleiriodd, 
I'n gwlad anwyl ei golau dywynodd; 
Mor lwys hefyd yn ei mawrle safodd, 
Ai heuraidd olau yno hir ddaliodd, 
Ond nerth ei thyniad a fad gyfododd, 
Yn orwych hefyd yr ymddyrchafodd ; 
Yna o'r golwg yn ara' hi giliodd, 
Drwy eangawl uchderau y dringodd, 
Hyd awyr y Nef deuodd— ei golau, 
Oedd wych y graddau a chwai gyraeddodd. 

Yn enwog un yno gall 
Eoi tanbeidiawl wawl sydd well : 
Ni chaiff na diffyg na choll, 
Nifwl o gwmwl na gwyll, 
Neu wg, yn wir, byth gan neb, 
Lennu ei siriol wyneb. 
L 



150 BAEDDONIAETH. 

Seren oedd Davids eirioes, 
Gweinidog enwog i'w oes; 
Traethwn a nodwn yn wyl 
Ar einioes y gwr anwyl. 

Is awyr y gwel Sion 

Lawnwaitk hardd Ehagluniaeth Ion ; 

Er uffern ddrygfawr effaith, 

Coda Ner, ceidw yn ei waith 
Efyddlon genhadon liedd ; — o'i drefti rasol 
Swydd yn rheidiol sydd o anrhydedd. 

Os dwg un, ys diau gall, 

Yn dirion godi arall. 

I'w fawrwaith ef a yrwyd, — gan ei Dduw; 
Ac yn ddoeth fe'i cadwyd: 
Ei agwedd favrrygwyd — fel gweinidog; 
I'w swydd enwog Davies a ddoniwyd. 

Hoff o'i hanes yw Treffynon,— yno 
JBu'n gweini'n dra ffyddlon; 
Drwy ei fyw yn y dref hon, — llu drowyd, 
A'u gyrfa ddaliwyd yn grefyddolion. 

Bho'i yn addas arweinyddiad, — hyglod, 
I eglwys Llynlleifiad; 
Mae ar amryw'n byw heb wad 
01 ei rasol arosiad. 

Ac am y ca'dd ei gymhell, 
Wed'yn byw wnai 'n Llundain bell. 
Drwy fyw 'n gryf ar drefn gras, — gwledd ddibaid 
Brofodd ei enaid yn y Brifddinas. 

Lundain, drwy firain fodd, 
A'i niwl du, yn 61 deuodd. 

Tra bu 'n gweini Llanyferi, 
A Chydweli, iach y daliodd: 

1 Dredegar, Monwy -weithgar, 
Er mwy dyar, ymadawodd. 

'froedigaeth Tredegar, — i raddau, 
A roddwyd yn gynnar, 



BARDDONIAETH. 151 

Arwyddion o wen 16a ar 
Oes wiwgu ei was hygar. 

Ei addfed ddawn gynnyddfawr, — a deimlid 
Trwy demlau ami orawr ; 
Drwy fy w 'n fwy yn y drefn fawr, 
E gai lewyrck goleuwawr. 

A'i fawr ddawn llafuriodd o 
'Nhredegar i'w diwygio : 
A golau 'r nef, glirnef glau, 
A ro'i wawr ar ei eiriau. 

Sirhowi'n gwelwi a gaid— o'i flaen ei", 
Eel un oedd wir danbaid; 
O'i hynt ddrvvg tewi oedd raid 
I Sumni, ar ei amnaid. 

Meini cof, mae 'n y cyfan — ddigonedd 
I gynnal a datgan 
Ei enw, a'i gywir anian, 
Peru 'i glod, ben canipwr glan. 

I'w wlad, er nad haul ydoedd, 
Yn y rhes uwchaf yr oedd. 

I'w araith le wrth Elias, — nid oedd; 

Na 'i dan fel tan Christmas ; 
Neu gawr y Wern, gorau was: — ond . hae<Mol 
Yw 'n gem dethol o'r un gymdeithas. 

Perthyn i'r un dosparthiad — yr oedd ef, 
Mewn urdd a dyrchafiad; 
Gwyddem pan dda'ii gyhoeddiad, 
Ar ei 61 e'r ai y wlad. 

Fel bugail yn ail i neb — nid ydoedd, 

Mewn didwyll ffyddlondeb; 
Llygadai dwyll, a geudeb— drygioni ; 
Ar ddaioni y rhoddai'i wyneb. 

Gweinidog i eneidiau — Davies wnaed, 

I faes Nef a'i doniau; 
Puredig ddai-pariadau,-— ro'i 1 luoedd, 
oludoedd ei arlwyadau. 

2l 



152 BAKDDONIAETR. 

I'r eglwys perarogledd 

A fu, nes myned i'w fedd. 

Eglur a gwirddoeth ei goetli bregetbau, 
A gwir ddiddanwch greodd ei ddoniau ; 
A thrwy agoriad ei litbrig eiriau, 
A'i ddawn odiaeth, y taniodd eneidiau: 
Mor helaeth y mawr olau — a roddodd, 
A'i lef a ddaliodd lu o feddyliau! 

Gwr a fu yn un gwir fawr, — a'i feddwl 
Efe oedd yn ©leufawr; 
Ehedfan wnelai 'n glodfawr, 
Athraw lion uwch pethau 'r llawr. 

Ei awcbus feddAvl ucbel — ni chai fod, 
Na byth ei osod ar beth isel. 

Dringai i wlad yr angel, — myfyriai 
Am fawredd urdd Gabriel; 
Mawrhai yr Un mor hywel, 
Mwy na bwy, Emmanuel! 

Manwl ei feddwl fyddai, — rboi golwg 
I'r gwaelod a fynai ; 
Pynciau celyd, d'ryslyd rai, 
Trwyddynt yn fuan treiddiai. 

Ei ddywenydd i'w einioes, 

Al deg rym, oedd gwaed y groes. 

lawn y groes trwy 'r Oen grasol, — oedd enaid 
Ei ddoniau tanbeidiol; 
Gan ddangos nad achosol, 
Yw yr lawn, fod neb ar 61. 

Goludoedd a galwadau — lor y nef, 
Gwir a wnaeth yn olau ; 
Llawnion oedd ei gynlluniau 
O bur bedd sydd i barbau. 

Yr lawn anfeidrol rinwedd 
I'r tlotaf wnai 'n lawnaf wledd: 



EAllDDONIAETH. 153 

Pecbadur, a'i gur i'w gau 
Yn ei dynion gadwynau, 
O'i flaen, yr aflan ei wedd, 
Agorai bortb trugaredd. 

Ei bynaws eiriau a'i wenau siiiol 

Yn ddiau a'i nodent mor ddeniadol ; 

Efe a dywysai i fywyd dewisol, 

Oyhoeddai a galwai yn fugeiliol, 

At yr Iesu — Efe yw n Twr oesol.. 

A rbo'i iach obaith ar dir acbubol, 

Er yn euog, o flaen yr annuwiol: 

Drwy adferu i dir edifeiriol, 

Hwn yw y rbodiad sy 'n angenrbeidiol. 

Denai'r ewyllys yn dyner bollol, 

A dy^Yedai mor dadol, — '"Diangfa! 

Na aros yna — ffo yn bresenol. 

Os umvaitb doi 'n bersonol— maddau 'n wir 



Gwr a fu bawddgaraf oedd, 

Un tadol i'w blant ydoedd, 

Doetb oedd fel priod a tbad, 

A'i ragorol wir gariad 

Yn arwain, a'i fwyn eiriau, 

I wir bedd, gan ddwyn yr iau. 

O'r fatb g'lymiad cariad eu, 

Di alaetb, oedd ei deulu! 

Teulu mad mewn rbodiad rbydd, 

I'w gweled gyda 'u gilydd. 

O'i deg nawdd befyd y gwnaetb 

Edrycb am iawn lywodraetb; 

Ilbadlawn oedd, byfrydlon wen 

A welid ei deyrnwialen. 

Teg eirian, ty o gariad, 

Lion mewn bedd, a llawn mwynliad, 

Oedd eu ty, dan nawdd eu tad, 

Hoff annedd eu diffyniad; 

Yntau 'n bwylus fedrus fad 

A roi anwyl arweiniad ; 



15* BARDDONIAETH. 

Mor hawdded gweled beb gas 
01 ei addas lywyddiad. 

Er ei nawdd mor rinweddol, — ei iecbyd 
Wanychodd yn raddol; 
A'i 'i ruddiau gwyw 'n arwyddol, 
O dir na fydd byth droi'n ol. 

IV deulu 1 gladdu roes glwy', — a eliolled 
Erchyllaf yn Monwy ; 
Mae hefyd yn drwm ofwy, — 
Wele 'r man y teimlir mwy. 

Eel awdwr ei fawl ydoedd, 
Un niawr iawn, ail Gomer oedd. 
Ei draethodau 'n oleu wnaeth, 
A tbrwyadl ei athrawiaetb. 

Llwytbog yw ei holl weitbiau — o rasol 
A hynodol wledd i eneidiau. 
Cynnaliaetb ac iawn olau, — in calon, 
Sees ei gryfion wertbfawr ysgrifau. 

Ei ddoniau oeddynt dduwinyddol, 
Glynai wrtbynt a'u goleu nerthol; 
A tbrwy 'i iawn addysg atbronyddol 
Treiddiai i anian y natur ddynol. 

Oedd yn glod iV ddoniau glan, 
Darllenai droellau anian; 

Eel atbronydd — rbydd fawrhai — waitb yr Ion, 
A tbra bawdd y gwelai 
Ddoetbineb y Neb a wnai — droi'n gyson 
Yr olwynion, fel eu darlnniai. 

Bi fanwl ymofyniad — 

Am y gwir yn glir i'n gwlad; 

A thraith ffraetb o wertb a pbrid 

A roddai ar wir ryddid; 

Golau roes, er eglurbad, 

Eawr ofal ar Gyfrifiad; 

A'i gywreiniawl draith gor-boen 

Sydd ar waitb a swyddau'r Oen* 



BAKDDONIAETH. 155 

Ei araith lawn, nerthol wr 
Ar aDgau y Cyfryngwr: 
Ddengys fawredd eangiad 
Ei enaid yn nhrefn ei Dad. 

Y rhain ydynt oil yn wir hynodol 
Cyfansoddiadau o foddau rhyfeddol: 
Dangosant drais a dyfais y diafol 
Ar galonau yr lioll rai gelynol; 
A dylanwad olynol ei liudedd, 
I'w dwyn un duedd i'w dan andwyol. 

Dangosant fod ing Iesu — a'i waed ef, 
Oen difai'n gwaredu : 
Yn y gwaed mae noddfa gii 
I gael ein diogelu. 

Chwiliodd i wraidd a chalon,— a thraethodd 
Athrawiaethau dyfnion ; 
Y'mhob traith ar -R-aith yr Ion, — yn wastad 
I'w ras a'i gariad rhoes y goron. 

Yr ydoedd ei Eiriadur 

Yn gasgliad, darpariad pur, 

O goeth wledd Cymreigiaeth Ian, 

Aeth hell na ddaetbai allan, 

Y r n gyfraith i'n hiaith o hyd, 

A'i safon oesau hefyd. 

Nerth ein hiaith yw 'r gliriaith glau 

Yn ei lawnion ddalenau. 

Corff o ddilesg grafi feddyliau, — yw 'r oil 
Geir yn ei draethodau; 
Sai 1 hynodol syniadau — oesau cred 
Di-ddyn wared ei ddawn a'i eiriau, 

Er cy'd bu'n Athraw cadarn,— ni wyddai 
Am anaddas gulfarn, 
I'w fanwl feddwl, a'i farn, 
Na drygfoes nwyd a rhagfam. 

Kid i'w enwad ei hunan— yn unig 
Gwnai'i enaid ef ddatgan 



15Q BARDDONIAETH. 

Daioni, ond o anian 
Yniroai'i les Cymru Ian, 
Pob enwad trwy 'r wlad lyd an 
Iddo ef oedd ddiwaMn. 

Mewn cywirdeb neb yn wir 

Nid ellir ei ddwyn allan ; 
A sai 'n uwch, <rwir nad oes neb, 

O wyneb, ac o anian. 

Un oedd a'i eiriau yn ddiareb, 

Ac o eirda am eu cywirdeb : 

Nid trwy wendid, ond mewn tiriondeb; 

Ni cbarai senau, a chroesindeb; 

E lonai 'i siriol wyneb, — bob amser 

ocbr iaw r nder, a cliarai undeb. 

I'w frodyr mor fawr ydoedd — dyferiad 
Ei fawrion allnoedd; 

Mor gadarn ei farn ef oedd— yn eu mysg, 
Daliai addysg i'w cynnadleddoedd. 

Hir gerir ei ragorion — yn y wlad 
Gan lu o'i gyfeillion : 
Ar d'rawiad llygad mor lion 
Y gwelent ei bur galon. 

Yn ei wlad anwyl ydoedd, 
Gwr da a fawr gerid oedd. 

Fe erys cof o'i eiriau — ar ei ol 
Dymor hir yn ddiau; 
Glynent hwy wrth galonau — llu deimlant 
A brofasant o'i bur wefusau. 

Ei gystudd wnai'n brudd ein bron — caern weled 
Cymylau tywyllion ; 
Rhyw fawr aeth ar y fro hon, 
Er gwelwi'r boll drigolion. 

Gwanycbai, ond ni rw T gnachodd — i Dduw 
A'i ddawn ymddiriedodd ; 
A gwir dawel, fel o'i fodd, 
Er ei ddolur, 'e ddaliodd. 



BAEDDONIAETH. ]57 

Cledd i'r ddwyfron, rwygai 'r galon ; 

T'rawyd eigion bro Tredegar : 
Rhyw ergydiol fraw aruthrol, 

Fu ei dd*eol ef iV ddaear. 

Diau pan yraadawodd — lief hynod 
Holl Fonwy ddyrchafodd; 
A mawr gyunydd Morganwg 
O'n golwg bron a giliodd. 
I ing trwm angau au trodd — ac yntau 
I allu angau yr ymollyngodd. 

Yn angau gwnai ddiengyd, 
O'i holl boen, ac i well byd. 



CYWYDD I'R GOLEUDY. 

BuEDUGOL YN XgHYFARFOD LlENYPDOL PoRTHHADOG, 1856. 



Ar forau ter liyfryd bin, 
A'r lleuad i'r Gorllewin, 
A'r Dwyrain by fry d wiwrydd 
Yn agor ei dor i'r dydd; 
Deffroais, gelwais yn gu 
Fy awenydd i fynu, 
Gan fod niordaith faith i fod, 
Am fordaitb bu 'n myfyrdod ; 
Cychwynasoni, aethom i 
Hwyluslong ar y glasli; 
Bwriadem weled brodir 
A naws gwlad yn Asia glir. 

Chwai iawn y llong gychwynai 
Ar ei mordaith ymaith ai, 
Gan chwyrn rwygo 'r dyfnfor dig, 
A'i wneyd yn ddwfr rhanedig: 
Ac o'r Dwyrain gwrid araul 
Ldnai 'r rh6d o flaen yr haul ; 



158 BARDDONIAETH. 

Ar y don gweithiai drwy'r dydd 
Holl Anian i'n llawenydd. 

Ond llonder yn drymder drodd, 

Y nos, Ow! a nesaodd; 
A lliwiau rhod Gorllewin 

Yn rhoddi blwng, arwydd Win 

alaeth trwy'r cymylau, 
Eto o hyd oedd yn tewhau; 

Y dwr mawr a dorai mwy 

1 fyw nwyd mor ofnadwy, 
Nes aeth y ddunos weithion 
Yn erchyll ar deryll don. 

Yn y gwyll, wrth donawg wau, 
Draw, gwelem ryw dwr golau; 
Yn ein brys, a ninau bron 
Yn ddinerth, gwaeddern, " ddynion ! 
At y golau teg hwyliwn, 
I gael tir, 'nol gweled hwn." 

Atebai 'r Llyw 'n fyw ei foes, 
" Na wnawn, er mwyn ein heinioes 
Gwyliedydd yw 'r Goleudy, 
O ing a drwg y Hong dry; 
A gweyd y mae am gadw 'mhell 
O drwyth y farwol draethell." 

Rhag alaeth llefa 'r golau, 
Yn awr clyw'n ei eiriau clau,— 
"Difradiad o fawr adwyth 
Dry 'r llong i'r dyfnder ar llwyth, 
Wna'r lie hwn i'r oil heno, 
Os eich cael i'w afael o : 
Chwi wyr mad, daliwch i'r mor, 
O berygl y wleb oror : 

Y nos hon gwyliwch nesau 
Yn rhy agos i'r creigiau." 

Yn llawen sylwai 'r Llywydd, 
Deall wnaeth yr araeth rydd; 
Ei lyw drodd, gan ddal draw, 
A dal i'w ffordd wnai'r dwylaw, 
Heb ofni boddi na bedd, 
Ei donau mewn dihinedd, 



BAEDDONIAETH. \ 59 

Ehoddent her i'r dyfnder dig 
A'i ruadau berwedig. 

Eboes i ni fawr wasanaeth, 
Ein tristwch yn elwcb wnaeth, 
A'n He ni oedd llawenbau 
Wrth weled gwerth ei olau. 
Arbedwyd a noddwyd ni 
JDrwy ei lawn der oleuni, 
Er ofni ar y Hi llaith, 
Gwelem y wawr, deg eilwaith. 
Gyda 'r byn fe godai 'r haul, 
Ai yn der ddiwrnod araul: 
Yn y daitb deuwyd weithian 
Yn glir o olwg y Ian; 
Er byny 'r Goleudy glan 
Am ddyddiau fu'n bymddiddan. 

O oror y cefnfor caeth 
Glaniem yn Haw Ehagluniaeth. 

Wedi taitb i wel'd y tir, 
A byfrydwcb y frodir, 
A mawrion gywreinion res, 
Er yn bwn na rown banes, 
I'n ben wlad, trwy rad dims, 
Oddi yno yn Uwyddianus 
Y daetbom, gan fordeitbio, 
Er niawr drwst y storm bir dro. 

Ebyw nos lem, gwelem y gwawl 
O'r goleudy, dwr gwladawl; 
Goleuni ddyg lawenyddd 
I bob calon radlon rydd. 
Er ei barcb, mewn cyfarcb cu, 
Cycbwynem gainc i'w ebanu, 
Gan ddatgan y tan o'r Twr, 
Ein nosawl gymwynaswr; 
Hoff arddel hen byfforddwr 
Ein llwybrau ar donau 'r dwr. 
Drwy ei wawl, gwybod yr y'm 
Yr adeg hon, p'le 'r ydym ; 
A dywed ef hyd y daitb 
Ar y fawrdon o'r fordaitb 



160 BARDDONIAETH. 

Y daethoni mor fenditliiol, 
A'r hyn sydd eto ar 61; 
Arweinia ar yr union 
I ben y daitli bob yn don ; 
Trwy ei effaith tra hyffordd, 
Heb don ffals, gwybod ein ffordd 
A allwn mewn tywyllwch, 
I dori trais dyfnder trwch, 
A chyraedd i'n hiach oror 
I fyrsr'n y man heb ofn mor. 
AVele ninau, ninau 'n ol, 
A'n bywydau 'n arbedol. 
Lluniwn rydd gywydd i'r gwawl 
O'r tir roddai 'r Twr haeddawl. 

Adwaenir mawredd dynol 
Yn ei waith, gwelwn ei 61. 
Yr agerdd ar ddwfr eigion 
Owyd e' i aredig y don ; 
Naid i'r planedau araul, 
Oil i'w trin — y mellt a'r haul — 
A swyna i'w wasanaeth; 
Myn y gwynt i'w rwymo 'n gaeth. 

Dygant negesau digoll, 
A tbrwy 'n tir y rhuthrant oil ; 
Eu rhwysg a'u nerth oresgyn 
Ein Llywdoetli yn llaw y dyn. 
Drwy i ddyn dreiddio Anian 
Gwawl gaid mwy telaid na'r tan, 
Ar y graig tystion mor gry' 
O'i wir glod yw'r Goleudy; 
Ei enw saif trwy 'r ddyfais hon 
Yn hyfawl tra dwfr neifion. 

Gwyddoniaeth ga'dd o Anian, 
Leuer teg yn wyliwr tan; 
Yn y nos mae 'n aneisor 
Wyliwr mwyn ar aeliau 'r mor ; 
Dyru Ian der oleuni 
Uwcb holl waith ymgyrch y lli: 
Noddfa roed i'n oddi fry 
Ehag ei lid yw 'r Goleudy ; 



BARDDONIAETH. 1GI 

Wrtb byn gwaredwyd gwerth anr, 

Filiwnau o felynaur 

O'r eigion donau brigwyrdd; 

Do fwy, a bywydau fyrdd. 

Eboddi nwyf, a rbwyddhau wnacth 

Eneidiol lwydd trafnidaetb. 

Y cam cynta 'n uwcba nod 
gysur, ydoedd gosod 
Gwyhvyr ar ben y geulan, 
A golau teg ffaglau tan; 
Ei ddull ni roddai allan 
Ar donau ond golau gwan. 
Golau tan, raor egwan oedd 
At olau y meteloedd! 
Dyscleiria 'r dysglau arian 
O'r tir yn amgen na 'r tan ; 
Yn eu badlewyrcbiad bwy, 
A'u bardd drem, cawn rydd draniwy 
Mor ddiogel yn awel nos, 
A morio 'n ddi ymaros. 

Heb ei olau bu alaetb 
Lawer tro 'n ymylau 'r traeth ; 
Mae 'n Avancus alaetbus le, 
Daneddawg le dinodded; 
Gwnai 'i gynddeiriaTvg ferwawg far 
Droi niiloedd i drwm alar; 
Weitbiau llong ar draetb y Hi' 
Ai i ganol clogwyni, 
A'r dwylaw 'n brwydraw 'n y brad. 
Brwydyr oedd beb warediad; 
A mawr dwrf cb\v*ydd y mor du 
Am danynt yn ymdynu ; 
Dangos eu bedd, certbfedd cau, 
A wnai 'i wgus wanegau, 
Llym cbwerwedd danedd y don 
A'u rhwygent oil i'r eigion : 
Am y llong ymollyngai, 
A chyn.bir yn deilcbion ai ; 
Er yn gref, carnau y graig 
A'i bolltodd ar y gwylltaig. 



162 BARDDONIAETH. 

Ond yn awr, nid yAV y nos 
Anniogel ; mae 'n agos 
Mor rhydd a'r dydd ar y dwr, 
Er mawr fwynhad i'r morwr: 
Yn ei daith caiff yr hen Dwr 
A'i olau'n ffyddlon wyliwr; 
Drwy'r gwawl belydra ar g'oedd, 
A'i drem hael, cedwir miloedd, 
Gan hwylio 'n ddigon hylwydd, 
A nofio 'r Hi 'n fawr eu llwydd. 

Er hyn braw a dychryn bron 
Yw ei wydrau 'i forladron, 
Adwyth i'r hen dylwyth du, 
Hwy fethant ysglyfaethu. 
Pa olwg ar yspeilwyr 
Glan y don ! — goleuni dyr 
Ar eu hafiaeth a'u rhyfyg ; 
Nerth ei dan i Avarth a'u dyg; 
O wel'd y glir aehvyd glau 
Hwy a ffoant i'w ffeuau. 

I'r gwledydd mae 'r Goleudy 
Yn rhinfawr rad o'r Nef fry. 



CYWYDD I LYNLLEIFIAD 



wlad dawel y deuais, 

1 lwyd a sech wlad y Sais; 

wlad cariad ein coron, 
I'r fangre gas, atgas lion; 
O'r goleu at ddrwg alon; 

1 Lynlleifiad o wlad Ion; 
gywirbarch i gorbwll, 

A llawer poen yn Lle'rpwll: 
O wlad wir hoen i le drwg; 
O'r da hefyd i'r dufwg. 

Mi gefais o'i mwg afiach 
Naws o boen i'm mynwes bacli; 



BARDDONIAETH. 163 

Un hardd lion wna 'n ryddiau lhvyd, 

A'i abledd yn wyneblwyd; 

Er golchi wedi adwyth, 

Rhaid ymdroi 'rhyd mwy o drwyth; 

Trwyth o f\vg, toraeth o faw, 

Gaf wedy'n i'm gofidiaw. 

Troi bron raid tua 'r bryniau, 

O'i mwg a'i llwch i'm gwellau. 

Mae gwrando 'i hiaitli, ddiffaitk ddol, 
A'i niawr swn mor resynol; 
Cymysg dadwrdd, godwrdd gau, 
Eoddant, fel gyr o wyddau, 
JBechgyn Cymru yn llu lion 
Sy 'n sisial swn y Saeson, 
Gyda hyn gwadu eu hiaitli, 
A'u hen wlad, yn eu lediaith! 

Wele dorf o wlad Arfon, 
Canoedd neu filoedd o F6n, 
Rhai 'n engyl, a rhai 'n angall, 
Dull un yn gwrthddweyd y Hall; 
Drwy eu dyfod i'r dufwg 
Ar lawer mae goiiiw'r mwg; 

Ambell walch a'n falch ei fwng, 

Arall o wall ymollwng 

I drueni drwy anian 

Afrywiog Twysog y tan. 
Hyll adwyth a thrallodion 

Geir o hyd drwy'r fangre lion; 

Porth y fagddu 'n llygru llangc, 

A'i anafu yn iefangc, 

Drwy efiaith ddrwg ei droffyrdd 

Andwywyd a maglwyd myrdd. 

Ni welwyd mwy anialwch, 

Llawn ellyllon trawsion trwch, 

lie bwrir holl wiberod 

Dieflig, gwenwynig eu nod; 

Holl dyniad llewod Annwn 

Yn ilu hyll sydd i'r lie hwn ; 

Och! oernad swn eu chwyrnu, 

Colynant, hwy larpiant lu ! 



164 BARDDONIAETH. 

Ail hon i'r Eigion brigwyrdd, 
A'i ddwr mawr, lie boddir myrdd; 
Torf o'i mewn fel twrf y mor 
A ddigofus ddygyfor: 
A rhai o bob cvvr o'r byd 
Yn rbwyfo 'i dwr mawr hefyd ; 
Cymysg ddrych y gwycb a'r gwael 
Ymrwyfant mewn ymrafael; 
Croch floeddiant, honant eu bawl, 
Yn eu badau enbydawl. 
Llawer i'w taitb ymaitb ant, 
Dros donau dyrys dynant; 
A llu arall a yrir 
Trwy y don er troi 'i dir, 
Gan soddi yn y Hi llwyd, 
Rhyw fyddin fawr a foddwyd ; 
Peryglus le, certhle cau, 
Er dinystr yw ei donau. 

Asynaidd leisiau Annwn 
A d dry Hi a bedd o'r lie bwn : 
Pob llygredd, gwagedd, a gwyn, 
A budoliaetb i'w dilyn. 
Lluoedd, minteioedd o'u tai, 
A rodiant i'r cbwareudai ; 
Puteindai, tafarndai fwy 
Na rbif befyd, geir fwyfwy, 
Mynycb gymysgir 'menydd 

Yn nhai 'r d 1 cyn haner dydd. 

Tai uffern wnant eu beffaitb, 
Angbydfod a medd'dod maitb; 
Tai 'r diafol y'nt er difa 
Heddwcb, dedwyddwcb, pob da; 
Tai dieflig mewn tud aflan, 
Tai partbau tost pyrtb y tan ; 
A diriaid yn cyd aros 
Yn nbai 'r nwyd byd baner nos. 

Drysau annwn dros enyd 
Ddistawir, geuir i gyd; 
Yna beidiau anbydyn 
Ymritbiant, gwaeddant mewn gwyu; 



BAKDDONIAETH. 165 

Meddwon, lladron, Minion blaid, 
Ac atbrylitk cythraeliaid ; 
Ymladdau, oernadau 'r nos, 
Yn gwirioni gwerinos ; 
Oferwyr llawn o fariaeth, 
Yspeilwyr, a gwyr fo gwaeth. 
Liu o lymion hyllion Laid 
IV tanio, a plmteiniaid, 
Am arwack trefn mercbed drwg 
Sy'n ymlid mewn swn amlwg. 

Hylla drwg yw lleidr a'i gam, 
Wedi dyfod o dafarn, 
PJiitk gwffiant, casglant o'u cylcli, 
A'u nymgais hel o'u hamgylck 
Ddieithriaid, dyliaid i'w dal, 
A'u hysbeilio, weis Belial. 
Gwneyd drwg yw golwg y gwyr, 
I drecbu yr edrycbwyr; 
Teru un i lawr trwy wall, 
A'r elw yr i law arall; 
Gwall i wr golli 'i arian 
Ebyngynt, aetb rbyngynt yn rban ; 
Gado'r dyn, geryn gorwag, 
Heb ddim gwell na llogell wag. 

Y wawr o'u blaen dyr eu bloedd, 

A'r gwylliaid i ryw gelloedd, 

A llecbant eu lioll aehos, 

Wedi 'r nad, fel adar nos. 

Wedi 'r gwyll, a pban dyr gwawr, 
Olwynion trymion tramawr 
Ymdreiglant, byddarant ddyn, 
A'u hoergroch ru 'n ddaeargryn ; 
Enbyd swn cerbydau sydd, 
Gwelir bwy 'n gwau trwy 'u gilydd ; 
Heirdd filod, myrdd o foelydd, 
A'u swn yn cavlamu sydd; 
Pawb o'r bron mewn digllon dwrf, 
Pob cenedl, pawb a'u cynwrf; 
Milain rwysg ymlaen yr ant, 
Am y goreu 'r ymgurant. 
M 



16S BAEDDONIAETH. 

Hynod swn y Farclmad sydd 
Yn boenus ini beunydd; 
Ei swn ynfyd sy 'n anfertb, 
A thrwy bon pob petb ar wertb ; 
Goreuon beirdd geir yn bon, 
Ys gwertbir, a pbob 'scartbion, 
Budreddi, gresyni son, 
Drwy arddel bwyd or 'Werddon. 

Ceir yn bon ddanteitbion teg 
I'w gwertbu, a tbraed gwartbeg ; 
Traed defaid diniwaid wnant 
Yn barod, bwy a'u berwant : 
Gwertbir, trwy ei barlwy bi, 
Ebywfodd yr ben berfeddi. 

Gwicb nad, er syfrdaniad dyn, 
Wna gwragedcl y gleisgregyn, 
Dwy oer eu nad yr un nos, 
Ac acw dwy 'n dweyd cocos. 
Crangcod a. pbysgod, a pbob 
Swyn arall sy yn Eurob ; 
Mor cbwilod, llysowod sydd 
Ar alwad trwy 'i beolydd. 
Odiaetb oer nadau, a tbwrf 
Hogenod Uawn o gynwrf; 
Llymion eu gwedd, oil niewn gv/vn 
Cri bogiau gy da'r cregyn. 

Dyg rbai wreiddiau, badau 'i bon, 
Ebai eraill gyda'r aeron; 
Ebai ymlusgiaid gweiniaid gwar, 
Ebai wed'yn gyda'r adar; 
Ebai adar gwar ar eu gwydd, 
A rbai gwyUtion o'r gelltycld : 
Ebai a'u cig, rbai a'u cegyd, 
Kbai nwyfau pell bartbau 'r byd. 
Ebai a dail man o'r dolydd, 
Ebai ddarnau o gangau 'r gwydd ; 
Ebai a gair mewn gwair a gwellt, 
Drwy aros gyda'r irwellt; 
Ebai a tbeg wedd ffrwytbau gau; — 
Digonedd o deganau. 



BAEDDONIAETH. J (57 

Ehai edafedd, wyr difeth, 
Nodwyddau, pinau, pob peth. 

Os ffair gwagedd ryfedd ran 
Boenodd yr hen John Bynian, 
Bhaid weithion mai lion yw hi, 
Drwy gynydd ei drygioni. 

Hyll eu gwaith yn twyllo gwyr, 
A gwarthys swn y gwerthwyr, 
Mewn mawr dwrf a cbynwrf -ehwith 
Yniwylltiant lvvon melltith; 
Un crycbrwth yn liioi crochreg, 
A phoer gwyn yn IFrio o'i geg; 
Un arall yn ei yru 
Yn lledpen ai dalcen du, 
A'r rhan amlaf troi 'n ymladd, 
Ymguro, llusgo, a lladd. 

Yna lleisiau, bloeddiau blin, 
Segurwyr luaws gerwin; 
A galw raid heddgeidwaid gwar 
Er eu cyrchu i'r carchar : 
I'w prif gamp, er prawf y gw}'r. 
Gorsedda segur swyddwyr; 
Agor y brawd, galw ger bron, 
Bhoi Uawer ar eu 11 won : — 
" Tostaf wr," mecld tyst y fall, 
" Tosturiwch," medd tyst arall ; 
Ymdaeru, cynnenu wnant, 
A baeddu felly byddant: 
A'r gwir a guddir mewn gau, 
Cleddir ef mewn celwyddau. 

Wedi'i arall hir daeru 
flaen y bar—" Fel hyn y bu." 
Bhoddir gwerth er rhyddau'r gwr, 
Daw yno anudonwr, 
Yn bur hoen, heb air o wir, 
Yna "i gelwydd a goelir. 

Pwy heb wylaw meAvn braw brdn 
All edrych ar y lladron ? 
Na gwrando eu gerwindeb, 
Anfad arw nych, ni fedr neb. 
2 M 



[68 BABDDONIAETH. 

Na feddwl am ryw foddion 

I ffoi hwnt o'r lien ffau hon. 
A syndocl yw swn di dor 

Begeriaid yn mliob goror; 

Ant oil oil, rai brwnt eu llais, 

Yn fintai am ryw fantais; 

Bhai 'n canu, rhai 'n nadu 'n oer 

Trwy 'r dydd ar dywydd duoer. 

Os awn yn ol o swn y naill, 

In byddaru bydd eraill; 

Os gwrandawn was o groen du, 

Bydd eraill i'n byddaru; 

Deillion, a ehloffion, a chler, 

A'u diffaith oerllyd offer; 

Organau, pibau, pob oed; 

Bhai 'n wan iawn, a rhai 'n hen oed ; 

Bhai eraill a oreiriant, 
O wedd gerth, gelwyddau gant: 
Dull o n;fch i dwyllo wnant, 
A phob dull a phawb dwyllant. 
Cymysg gofid Hid yw'r lie, 
Ac un olwg anaele. 

Mae pob crefydd sydd a son 
Am dani yma a'i dynion: 
Ceir lluoedd, ganoedd i gyd, 
O gredoau gw) r r diwyd. 
Os crefydd newydd a wna. 
I'r ammwyll, fe'i ceir yma; 
A lie da 'i allu dewis, 
A modd ei newid bob mis. 
Bhy anhawdd rhoi'u henwau oil, 
Na 'u degwm mewn modd digoll : — 
Bhai 'n daenellwyr, moeswyr mad, 
Ymdrecha 'r lleill am drochiad ; 
Annibyniaid gaid ar goedd, 
Henaduriaid yn dyroedd; 
Bedyddwyr yw'r gwyr a gawn, 
Cywir dannau cred uniawn. 
Credwyr Calfin prin — Pa raid? 
Oes lawer, a Wesleyaicl. 



BAEDDONIAETH. 169 

Nid yw'n brin eu noclion brau 
Y'nghynydd eu cangenau; 

Y mawr lu a'i 'n arnryw lwytli, 
Inn Ismael anesinwyth. 

Uwch-Galfiniaeth, gaeth farn gul, 
Kirk Alban, crwca'i lielbul; 
Seceders, Banters, ar hynt, 
Ceir eto 'r Quaker atynt. 
Ebai penrhyddion, blinion blaid, 
A rbai inanwl Arminiaid ; 
Crefydd Salem newydd wnaetk 
Byw gynwrf, a Morganiaeth ; 
Eto murmur Saint Mormon, 
Cywrain eu hawch, ceir yn bon. 
Credoau a ffurfiau ffol 

Y lidiog Eglwys Wladol; 
Pabyddion, wyr dewrion dig, 
Ac addoliad Gwyddelig ; 
Offeiriaid a Phusiaid ffol, 
Mewn awydd mwy annuwiol. 
Gwrthgreclwyr, yn daerwyr dig, 
A'r Undodwyr nodedig. 

Ebai Penrbyddion, hoy won baid, 
Gwaeth ystum nac Atbeistiaid. 
O'r Atheist a'r Deist y daetb. 
Annedclau Owenyddiaetb. 
Crefyddau ugeiniau gaid, 
Ugeiniau mwy 'n baganiaicl. 

Brwy fyw o fewn y dref bon, 
Iaith muriau ei thai mawrion 
Ys a ddengys wedd ingawl, 
Ni all mwy enill ei mawl. 

Adfyd wna'i cbyfnewidfa, 
Llety 'i dwyll y w y ty da ; 
Anferth le, cymysgle mawr, 
O utbr gruglwytb ar greiglawr. 

Mawrwych nod y Marcbnadwyr 
A'u boll gais yw twyllo gwyr; 
Boneddig a brig eu bro 
Ydynt oil, ond yn twyllo ; 



170 BARDDONIAETH. 

Ymgasglant, deuant bob dydd, 
Oil i gael twyllo 'u gilydd : 
Gwyr, onite, a garant dwyll, 
Nid ydynt yn rbai didwyll. 
Pur ddrud yw golud y gwyr, 
PJiyw syndod yw 'r Marsiandwyr ; 
Tai'r gwychion y'nt trwy gockwaed, 
Lawer un a'i sail ar waed; 
Fel Babel yn uchel aeth 
Yn oesiacl y Gaethwasiaetb. 

Maes y gwaed. llawn cymysg wyr. 
Gwir ryfelawg orfaelwyr ; 
Gorfaelwyr a geir filoecld, 
Ty 'r gwan yspeiliant ar goedd ; 
Gormeswyr yw 'r gwyr sy 'n gwau, 
Ac yn annos cynnenau : 
Ehai am wir drais, er mor drwm, 
A'u gwrthddrych yw dal gorthrwm. 
A'u hecraf waith y cryfant, 
Ymladdau tost am lwyddiant ; 
Croclifloeddiant, taerant bob tu, 
A'r Toriaid biau 'r taeru ; 
Elw treth, a'i thaliad rhaid, 
Wnaeth y tir yn nyth Toriaid; 
Eglwyswyr, sef gwyr y god, 
Yw 'r llu a'i gwna 'n ffau 'r llewod. 

Cof Nelson i'r oes hon sydd 
Ar golofn er mawr g'wilydd; 
Codi ofn wna 'r golofn gau 
A'i dynion mewn cadwynau. 
Dyrys ddweyd i'r oes a ddel, 
Dengys nes gwrido angel; 
Cof am fywyd gwaedlyd gwyr, 
Eirf alaeth, a rbyfelwyr ; 
Nid dawnus swydd tan y ser 
Wei undyn, ond creulonder; 
Wrth yr hyn mae 'n warth i'r oes, 
A rhegfa fydd eu drygfoes. 

A'i Hun ymladd, lladd a Hid, 
Yw'n harwyddion o ryddid? 



BAKDDONIAETH. 1 7 1 

AEae codi meini er inaAvl 
I sawdwyr yn arswydawl. 

Y llyw hwn lliwiai o'i 61 

Y tdnau a. gwaed dynol. 
Caviad, ffydd, yw crefydd Crist, 
Dieithrol i'w nwyd athrist; 

Os euro a chroesi cariad, 

Nerth ei lwydd sy *n warth i'w wlad : 

Phy wrthun i un o'i ail, 

Daw 'n odfa i'w gwneyd yn adfail. 

Torer hi, diDystrer rhai'n, 

Pa raid gwartkruddo Prydain ? 

Daw ar fyd dro, darfod raid 

Ac arluniau creuloniaid. 

Daliwn mwy liyd Ian y mor, 
Crocli floeddia, rhega rbagor, 
O'r iaith hell, trwy 'i mor a'i thir, 
Ar addysg ddrwg a roddir. 

Llongau fal muriau naoroedd, 
A'u gwyr blwng, rai hagr eu bloedd; 
Ebyfedd yw gwagedd a gw)*rj, 

Y lloedd ar byd y nwyddyn. 
Liu o dollwyr, tretbwyr traws, 

Am yr ardretb mor wyrdraws, 
Feddianant, gydiant ar g'oedd 
Y'nghloion y llongleoedd ; 
Cwerylus giwed creulon 
Drwy 'r dydd a rbaiadrau 'r don. 
Dygwyd o'r boll goedv/igoedd, 
Goed noethlwm yn un cwm eoedd ; 
Hwylbreni, lleni llawiiion, 
Drow'd i dir, yw drewdod lion, 
O'r fatb chwitbig goedwig yw, 
Cauadfrig goedwig ydyw ; 
Gauafaidd frigau byfyd, 
Crin a gwyw ceir hon i gyd; 
Nid yw goedwig deg adail 
Yn dwyn dim blodau na dail ; 
Ar ei hwyliau rnawr helynt 



17*2 BAEDDONIAETH. 

A'n llongwyr sydd yn llengoedd, 
Syn yw Win oer swn eu bloedd; 
Amryw sydd mwy oer eu sain, 
A gwrachod yn ysgrechain; 
Merehed budron, lymion lu, 
Bhai'n ydynt yn oer nadu. 
Y cloff wr yn gasgl i'w ffau 
Gaiff olion lien <reffylau; 
Dyna waith rhai llwydion wedd, 
Yir hogiau a'r hen wragedd. 

Daw dynion nad adwaenir 
Eu noeth wep ar for na thir, 
Truain oil, o estron iaith, 
Ydynt, a pliob tafocb'aitli : 
Ehai dynion gwynion eu gwedd, 
A rhai hefyd mor rhyfedcl 
O liw brych, rai crych eu crwyn, 
Ehai 'n ynfyd, a rhai 'n anfwyn, 
A llawer o bob lliwiau, 
Ehan llawer un yw lliw -r aur ; 
Ehai lliw llwyd, gwelwlwyd gwan, 
A rhai crych o liw'r crochan, 
Liu pybyr oil; pob rhyw iaith 
Mwy esgyn yn gymysgiaith. 
Cyduna ciwed aimwn 
Oil o'u naws by 11 yn y swn. 
Ni bu bloedd waeth, Babel yw, 
Chwaer Sodom echrys ydyw ! 

Ami arwydd ei malurio 
Ga'dd yn syn a'i dychryn, do; 
Dinystr ar ddinystr a ddaeth, 
Mawr golled mwy argyllaeth, 
Uwchaf lef a chyflafan, 
Digwydd tost, a gwaeddi, " Tan ! " 
Canoedd ant, rhedant ar hyn, 
Am yr ufel mawr ofyn ! 

I'r terfysg torf gymysgaeth 
ladron di lywodraeth, 
A Hwj'r wagheir llawer cod 
Yn y dyrfa cyn darfod; 



BARDDONIAETH. 173 

Llawer gollynt yr hynt lion 

A feddynt o'u boll foddion. 

Eu gwaedd drom, a'u hagwedd drist, 

Sy 'n uthrol, O swn athiist ! 

Ocheneidiau, briwiau brdn, 

Gorawchus yn y gwreichion ; 

lug ac aeth ieuenge a lien, 

I lesmair a'i 'r policemen. 

Aeth canoedd o bunoedd bon, 

Do, filoedd, i'r adfailion ; 

Eu mawredd droed mor ddidrefh, 

Ehoed dedryd ar ei dodrefn. 

Ys trwm yw y dinystr niaith, 
At aneddau roi 'n oddaitb. 
Och dywyllwch! daw allan 
Y mwg du o'r fflamawg dan ; 
Esgyn fflamau 'n dorcbau dig, 
Llys cadarn wna 'n llosgedig; 
Tai mawrwerth wna'r goelcerth gau 
Yn fanwydd i'r elfenau : 
Hyllt ei anian felitenawl 
Furiau, nid toau a'i tawl; 
A'r muiiau i lawr — marwol hynt 
I'r dynion a geir danynt. 

Ac anil dorch CAvniAYl o dan 
O'u drylliau a dyr allan ; 
Trwy'u hesgyniad tros gannoedd 
O'n holl dai'r ne 'n danllyd oedd. 
Ar adeg y difrodaeth 
Heol deg yn aelwyd aeth; 
Un ohvg o anaele 
Geir o'i drych y llosgai 'r dre'. 

Ambell Lot, heb ymbellau, 
Yw nodded ei hanneddau, 
Ys a ddewis weddio : — 
Eraill yn wir, yn llawn o 
Ofal ebrwydd fel Ambram, 
Eai duwiol i eiriol am 
Ei nodded er 's blynyddoedd, 
A Duw yn eu gwrandaw oedd; 



174 BAKDDONIAETH. 

Oni bai'r hyn, a byw ras. 

Hi dorai 'n danllyd eirias ; 

Ei drylliau dorai allan 

Goelcerth deg, ail earth i dun. 

Pa ryfedd pe 'r ai hefyd 

Yn anferth goelcerth i gyd ! 

Un weithred niewn barn athrist 

A'i gwnai 'n sarn tan dromfarn drist, 

I'r fro bon rbyw ddirfawr baint 

Dd'ai o gyfiawn ddigofaint. 

Trom gawod sy 'n dyfod ar 

Hon, ni sai — ffown i Soar; 

Os eir i'r ddinas araul, 

Wele ar bon oleu 'r haul. 

Oni welir anwylach 
Lie i fyw niewn rbyw gell facb? 
Ar byd Hethrau glyniau 'n gwlad, 
Lie o dawel neillduacl ; 
Yno 'n ber anian buracb 
Ddyg wir bedd ac awyr iacb ; 
Ac ni etyl gwen natur 
I ddwyn beb ball ddoniau pur; 
Drwy bon caf lawnder a bedd, 
Da gynnyrch, a digonedd ; 
A cbaf awyr iacb y frdn, 
Goleu a tbeg awelon. 

Ni charwn well oebr y nant, 
A'r Faenol am wir fwyniant, 
Yn seiniau per lais anian, 
Nos a dydd er cynnydd can; 
Dyrcbir pen yr Awen rydd 
Ar finion yr afonydd. 

Yn fy nbref cawn ger fy nbrig 
Eymusawl oreu miwsig; 
A cbodi fy iacb adail 
Oes bir deg lie sia 'r dail : 
A gwrando ar gywreinder 
Cydblethiadau tanau ter 
Yr edn bacb, er dwyn o'i big 
Gydiol berseiniau 'r goedwig ; 



BARDDONIAETH. 1 7o 

Tonau adfywiant hen oed 
Geir o'u cerdd yn rnrigau'r coed. 
Hawddamor ddydd a mawr dda 
Yn awelon hen Walia, 
I roi yno hir einioes, 
A chael hedd ar ddiwedd oes; 
A chyrhaedd gorwech oror 
Hawddfyd iach y'ngwyddfod IOr, 
Er adfywiad fy awen, — 
Gwyn fy myd os gwnaf. Ainen. 



CYWYDD HIEAETH AM FY HEN GYFAILL JOHN ROBERTS, 

Ye Hwn a aeth i'e Ameeig.* 



Am fy nghyfaill, cyfaill cu — 
Cwynaf, nid oes fodd canu : 
Cyfaill tra hir y cofiaf, 
Un o 'ch ail loan ni ehaf: 
Y"m Mrydain am a rodiaf, 
Mwy eich cwmni chwi ni chaf; 
Er muriau o donnau dig, 
Er y mor i'r Araerig, 
Yr aeth y mwynwr weithion, 
Er llawer o brudd-der bron 
I mi sydd mewn cyni caeth, 
O'r herwydd a mawr hiraeth, 
A llawer yn y lleoedd 
Y hu yn aneddu, oedd 
Yn wylo mewn trwm alar, 
Yn syn am y gwiwddyn gwar; 
Un da oedd, a dyweddi, 
Dduwiol iawn i'm nieddwl i; 
Pwy fel loan, wiwlan \vr, 
A thradoeth gydweithredwr ? 
I'r Ysgol Sabbothol bydd 
Achwynion llai ei chynnydd, 



Brawd Mr. N. Roberts, Bosa, Dinbych. 



i 76 BARDDONIAETJi. 

Efe oedd wr ufudd was, 

Y doethaf mewn cymdeitbas 

Eglwysig— dyn diddig, doeth, 

A swyddog cymwys hyddoetb. 

Mwy isel fydd y Meusydd 

Brwyn, beb loan braenu bydd. 

A'r Eosa fawr i ddryswcb, 

Dyn a 'i pblaid a'i dawn fflwcb 

Yn gadael, ac wed'yn 

Gwaelu a wna, gvvelwn byn ; 

Ond er colli cwmni cain 

Fy mrawd tra 'r wyf ym Mrydain, 

Awn i dirion wlad araul 

Yn iach er hyn uwcb yr baul. 

Holl ucbel gyfeillacbau, 

Tragwyddol y bywiol ban, 

Pob un oil, pawb yn well well 

Trwy eu pau yn y tir pell. 

wresog gan arosawl ! 

Mor byfryd yn myd y mawl 

Cyd ganu'n deulu dilytb 

Ei foliant y tyddant bytb. 

! gymundeb beb ei ail, 

A gorsedd ar gywirsail; 

Heb boen, i'w gweled yn bur, 

Ban dilesg beb un dolur; 

Boed i ninau ddau 'n ddien 

Yn y mawl uno, — Amen. 



CYWYDD MYFYBDOD MEWN CYSTUDD. 



Llawer croes yn foes a fu 

Yn llwytb, oedd bron a'm llethu ; 

Mewn cystudd yn brudd mae'm bron, 

A gwaeledcl wywa 'r galon ; 

Y corff gwan yn druan droes, 

Er dal tan lawer duloes; 



BARDDONIAETH. )77 

Mewn gwaeledd rhyfedd yr wyf, 
A rbaid mai gwaelu 'r ydwyf. 
Aeth a fy nertli, wyf yn •wan, 
A bywyd yn dra buan. 

Heb goll fy boll gyfeillion 
Cbwareuant rnewn llwyddiant lion, 
A finnau yn fy annedd 
Tan groes drom yn gwywo 'm gwedd ; 
Pyina groes sy 'n llwydo 'm grudd, 
A'm gostwng i drwm gystudd.' 

Er pob croes a loes arnlbant, 
Mae beddyw 'n well na'm haeddiant ; 
Rhinweddau, o ran baeddiant, 
Buan oil i'm berbyn ant: 
Fy en aid a fu annuw, 
Gwyrai o dir geiriau Duw; 
A'm baeddiant, rbaid im' addef, 
Yw wylo dan ei lid ef. 
Ocb ! adwytb fy mbecbodau 
A barodd im' ddwys bruddbau ; 
Golliadau, beiau bywyd, 
Yw y boen fwya 'n j byd. 
dwrf euogrwydd dirfawr, 
Mi ge's glwyf a'm gwasgai 'i lawr : 
A tban awcb saetbau 'n ochain — 

Y galon ddrwg luniodd rbai'n. 
Mwy baeddais — pabam (beddyw 

Dan boen) y grwgnacb dyn byw? 
Er peiriau a'u darpariad, 
Mae 'r oil sydd im' er llesbad 
Difa 'r alcam wna 'r ffiam fflwcb, 
Dyoddef fwyba'm dedwyddwcb; 
lor yw teg wyliwr y tan, 
A lor yw 'r glanbawr arian. 
Nid un angel ucbel a 
(Er dim) ymddiried yma; 
Wele fi dan law fy Ion, 
Gwir bedd ddwg ei geryddon ; 
Ei law a rydd pan wel raid, 

Y wialen i'w anwvliaid. 



1 78 BARDDONIAETH. 

Gwelant bwy fod gwialen tad, 
A'i gerydd oil yn gariad. 
Yr wyf yn un a'i drefn ef, 
A diddig, er pob dyoddef; 
Am y delwyf o'm dolur, 
Yn y pen draw, 'n arian pur. 
Daw hin well, ymwrando wnaf, 
Am alaeth y storm olaf: 
Yn bur caf ddyfod beb wad, 
Ac yn Ian mewn canlyniad. 

Fe wna'r lien Iorddonen ddu, 
A'i gerwinedd, im' grynu : 
Glanio o'i dwfr a'i glyn du 
Ellir, os yn Haw 'r Iesu. 
wyll y glyn i well gwlad, 
lor anwyl rho arweiniad; 
Bby wan wyf heb arweiniwr, 
A gormod yw grym y dw'r. 
Nid oes im' nawdd ond Iesu, 
A'i rym ddeil yn y storm ddu. 
I'm poen, cael gwaed yr Oen raid, 
Gwaed yr Oen geiclw 'r enaid : 
Cyhoeddi i'r euog haddef 
A wna 'i Dad yn ei waed ef ; 
Finnau 'r euog, euog wyf, 
Ar ei waed pwyso 'rydwyf ; 
Drwyddo ef y daw rhyddbad, 
Gwaedodd i fod yn Geidwad. 
lor nef wen, arwain ii — 
I'r iawn ti a arweini; 
Peryglus, dyrus yw 'r claitb, 
Trwy 'r anial, — os troir unwaitb 
Allan o'r ffordd, fe gollir 
O'r bron fanteision y tir. 
Ni etyb gwenau natur 
I adyn gwan dan ei gur. 
Trwy luoedd rbwystrau lawer, 
Tramwy wnaf i gartre'ni Ner; 
Wedi bod mewn trallod trwm, 
A gwartbrudd byd y gortbrwm, 



BAEDDONIAETH. 179 

I fawredd uwch, fy rhyddhau 
Gaf wed'yu o'm gofidiau. 

Nid yw 'r byd i gyd o'i gael 
Yn gyfoeth ddeil niewn gafael; 
Nid yw 'r bri ry 'r byd o'r bron, 
I gyd ond rhyw gysgodiou : 
Ni thai gwen ei lawen In, 
Na 'i olud ei anwylu, 
Gwnant i gyd, a'u gwynfyd gau, 
Ddiengyd yn nydd an gau ; 
Ei aur i gyd, er ei gael, 
Wed'yn bydd raid ei adael 
I eraill, ni ebaf aros 
I'w fwynhau ; fe ddaw fy nos 
A'i bylldod ; darfod mae'm dydd, 
Dydd o orfod a dderfycld 
l'dyw; ni fyddaf fyw fawr, 
Gwlad arall yw r gled orawr 
Lie mae'm tref a'm cartref en, 
I fyw 'n nbalaetb fy nheulu. 

Doniau 'r byd dynir i ben, 
A rheolaeth yr heulwen: 
Na'd i'm henaid am unawr, 
Byth roi lie i betbau 'r llawr, 
Na 'i holl swynion gweigion gau, 
Le bytb, ond fel ail betbau. 
Os cwmwl dry 'r meddwl man 
Yn isel a llawn eisiau, 
Ymgiliant, neu droant draw, 
Ni ddaliant fy llesg ddwylaw. 

Gair a tbrefn Duw ga'i wrth raid, 
A tbyna gyfoeth enaid. 
O'r holl betbau gorau gaf, 
Gwir grefydd a geir gryfaf. 
Ar rew-wynt yr oer auaf, 
Aros wna hi'n rhosyn haf; 
Nid yr haf a'i grinder o 
Na'r gauaf fedr ei gwywo: 
Hon yw anian y wiwnef, 
Iraidd iawn o ardd y nef. 



180 BAEDDONIAETH. 

I'w gwlarl iach fe gluda lion 
Fy enaid at gyfiawnion. 
A finnau, myn'd yw fanian, 
I dref lwys y dyrfa Ian ; 
Hawddammor ddydd ! O mor dda 
Yw'r rhyddid a gyraedda 
Fy en aid, pan af unwaith 
Trwy'r storinus flinderus daitli; 
Finnau uwch angau a chur, 
Du elyn, a phob dolur; 
Caf fod yn ngwlad cariad cu, 
Gwedi'r oes, gyda 'r Iesu. 
Mor hyfryd, y'myd y mawl, 
Ar g'oedd mewn can dragwyddawl. 
Peraidd gan cor y puraur, 
Alawon y delyn atir. 

Iacb oesa 'r saint, uwch ser sydd, 
Yn llewyrch gw&n eu Llywydd: 
Ac angylien gwynion gwawl, 
Amryw radd mor wir baeddawl, 
Eu swydd hwy wrth orsedd Ion, 
Fil myrdd a'u gynau gwynion, 
Yw dwyn ar g'oedd eu dinas 
Enw 'r Ion a doniau 'i ras ; 
Pelydrau 'u gorseddau sydd 
Fel beuliau i fil beolydd 
Y ddinas, a'i myrddiynau, 
Lu nefol trwy'r bywiol bau. 
Uthr gedyrn byrtb aur gwiwdeg 
Sy'n urddas i'r deyrnas deg; 
Ei goleuni hi a'i hedd 
Yw 'r Oen a'i ddwyfol rinwedd ; 
Ennynir can y wiwnef 
I'w gwres a'i bwyl o'i groes ef! 

Cydwledda wna'r dyrfa deg, 
Ni cbwynant air yn chwaneg 
Rhag calon oer, clwy', neu baint, 
Penwyni — poenau benaint; 
Henaint! — un iraint yn y fro 
Ra wyddant am heneiddio; 



BARDDONIAETH. 181 

En hie'nctyd a'u barddwrid hwy 

Ydynt yn anllygradwy. 

Bywyd y nef heb anaf 

A ddeil yn dragwyddol Iiaf: 

Hanner y dydd sy 'n aur do, 

Ni sonir am nos yno. 

Gwelir clir ogoniant clau 

Ar olwg eu horielau. 

Er rhengau 'u gorseddau sydd, 

Sai' o'u blaen un fwy 'sblenydd; 

Gorsedd bur y Gwr sydd ben 

Anwylir, a'i deyrnwialen; 

I'r Gwr eglura 'i gariad 

Ar lion, y rhoddant fawrhad. 

O'i sedd Ian efe sydd Lyw, 

A'u dedwydd fywyd ydyw; 

Ni fyddai yn nefoedd heb 

Oleuni 'i anwyl wyneb. 

Adwaenir ei dywyniad 

Golau ef fel haul eu gwlad, 

Prawf eu can a'u cyngan cu 

Nad oes yn ben ond Iesu. 

Mewn siriol unfrydol fri 

Yr unant i'w goroni. 

Ni ddaw oer gur, neu ddrwg hwyl, 
I derfynau 'r dorf anwyl. 
Ni cheir draen, chwerw driniaeth, 
Naws o gur, na mynwes gaeth; 
Nes troi'r gerdd, na rhwystro'r gan, 
Neu flino 'r nefol anian. 
O flaen ei sedd ni flinant, 
Yn ei wedd lwys gorphwys gant. 
Eang hwyliau 'r angyhon 
Sy 'n y lie, a'u seiniau lion : 
Gyda'r cor, fawr seindorf sydd, 
Yn awyr y gan newydd. 
Wedi uno mae 'r doniawl 
Gantorion, mwynion eu mawl; 
A dal mewn undeb dilyth 
Bydd i bawb wrth eu bodd byth 
N 



182 BAEDDONIAETH. 

Mawr ydyw braint fy mrodyr, 
O'r maes aent yn rymus wyr. 
Daw'r dydd myn Llywydd y Hit 
Fy enaid innau i fynu; 
Myn'd i'r fythol, freiniol fro, 
I fyw atynt gaf etto. 
Gyda 'm lion anwylion af, 
I weled yr anwylaf; 
At ei sedd ryfedd yr af, 
A'i haeddiant byth gyhoeddaf. 
Oil yn ei bedd, llawenbau 
O'i flaen mae rbyw filiynau; 
A'r anwyl dorf yr unaf, 
A cbanu 'n uwch na hwy wnaf ; 
Ebyfeddu tyrfa addien 
Y nef a'm mawl wnaf — Amen. 



NODWEDD A MAKWOLAETH Y Pabch. W. WILLIAMS, WEEN. 
Bu farw Mawrth 17, 1840, yn 59 mlwydd oed. 



Pan oedd Sion fel mewn isel oesiad, 
Yn dawel lonydd, beb ddim dylanwad, 
Ar ei was Williams, I6n a roes alwad : 
Cododd i'r adwy, cadwodd ei rodiad; 
Ei lewyrch, mawr oleuad, — danbeidiodd, 
A'n broydd ddygodd i bur ddiwygiad. 

Un a dawn addien mewn duwinyddiaetb 
Oedd, a'i boll anian am roddi lluniaetb : 
Gwyddai a tbriniai agwedd Atbroniaetb : 
Triniai iawn addysg trwy Anianyddiaetb, 
Nes agor i'r d'wysogaetb ddirgelion 
Eurawg olwynion gras a Rhagluniaetli. 

Ebo'i iawn addysg er cynnydd rhinweddau, 
Wnaeth ei oesiad i'r boll gymdeitbasan 
Ieuengtid bawddgar, mor war ei eiriau, 
A'i rym i ymwrdd, er dysgu'r mamau: 



BAEDDONIAETH. 183 

A Dirwest, gwertk ei dorau — ddangosodd, 
A myrdd ddiddanodd raawTedd ei ddoniau. 
Er cael ei fawredd yn awyr Calfaria, 
Myfyriodd hefyd am fawredd Jekofah ; 
Eangder y wledd yngwaed yr Ail Adda, 
A gwaed yr ammod i'r euog droi yma : 
Sion deg, nid oes un da — ladmerydd, 
Fath ir dielfydd, fytk ar dy wylfa. 

Y Ween a'r Ehos, mavrr iawn yw eu rhusiant, 
A saethau rhyfedd trwy Wynedd trywanant; 
Yr holl eglwysi eraill a glywsant, 
Llid mwy o loesion oil a deimlasant; 
A'u gweinidogion ddygant — yn lluoedd, 
Iasau laweroedd a dwys arlai'ant.* 

Ocheneidiau, a llefau 'n Llynlleeb'iad, 

Sy' ar ei 61, y gwir Israeliad; 

Hen athrist angan wnaeth ddarostyngiad, 

A mwy o dywydd trwy 'i ymadawiad : 

Ei rasol arosiad — yno gofir, 

A'i 61 adwaenir, tra Haul a'i dywyniad. 



Y PAECH. E. EYANS, 
(Ieiian Glan Geirionydd.) 



Drwy 'i oes tmr eirioes, fedrus berorydd, 

Ieuan goronwyd yn gawr awenydd ; 

A phwy a ddoniwyd mor graff dduwinydd, 

Ag ef yn ngalwad gu efengylydd? 

Tyner iawn, fel eristion rhydd, — at bob plaid, 

gywir enaid, oedd Glan Geirionydd, 

O'i fron llewyrcb. ei fawrion alluoedd, 
A'i synwyr dilys yn ei ardaloedd 

* Y fi, vn anad neb o honynt. 

2n 



184 BARDDONIAETH. 

Oedd gryfder i lawer o deuluoedd; 
Hynod barcbus a chariadus ydoedd; 
Brawd sercbog enwog oedd, — angbyffredin 
Ei fri mwy iesin gofir am oesoedd. 

Un tirion ydoedd, un tra bynodol, 

A'i orwecb astud Awen orchestol, 

Tr\vy ei einioes ei rodiad tra unol 

A'i swydd fy'n addas i'w oes ddefnyddiol; 

Cywir un, nis ceir o'i 61, — i'n hanerch, 

Atbraw mwy bysercb i'n iaitb rymusol, 

Ei fri gai 'n olau, a'i fawr gynaliaetb 
A gadd o Iesu 'i unig ddewisiaetb ; 
I Grist beb gudd rboe ddiludd arddeliaetb, 
Eiriau y dygodd i'r weinidogaetb, 
Dawel gymeradwyaetb ; — ni phallodd, 
Pybyr y daliodd er pob rbyw budoliaetb. 

A Ieuan addien, o'i awenyddiaetb, 
Ddygai drysorion o dirion doraetb, 
I'w bregetbau, a'i eiliadau odiaetb, 
Ei ddewis ged oedd o bur ddysgeidiaetb : 
O'i iraidd fodd rboddai faetb— i ddynion, 
Yn wiwddyn bylon, a'i ddoniau belaetb. 

Ar y gwron nid oedd yn rbagori, 
Neb mwy aneisor tra bu yma 'n oesi ; 
Nid oedd i'w frdn acbwynion na chyni, 
Lion oedd ei enaid, llawn o ddaioni ; 
A cblau frawd ucbel fri, — ei enw prid 
Yn eurawg ddylid ei drag'wyddoli. 



ESGYNIAD ELIAS I'R NEF, 



Wrtb yr Iorddonen arutbr urddunawl, 
Elias a safodd,— i Eliseus byfawl, 
Ei rydd iawn 'wyllys adroddai 'n hollawl 
Cyn myned ymaitb i'w daitb odiaetbawl, 
A rboddai ef yn rhwyddawl, — ei wisgoedd 
Iddo, a nertboedd ei fawr ddawn wyrthiawl. 



BARDDONIAETH. 185 

Gyrodd Naf alwad am osgordd Nef hyldn, 

Yn gerbyd tanllyd, lu diwyd, eon : 

Rhai yn feirch agwrdd, a rhai 'n farchogion ; 

Rhai 'n wiwlu enwog o chwyrn olwynion, 

I nol yr anwyl wron ; — ac yntau 

'Hedai rhwng heuliau gyda'r angylion. 

Chwai hedai Enoch, y Patriarch doniawl, 

I'w glau oror trwy 'r gwagle awyrawl; 

Ond Elias y Thesbiad oleuawl . 

A eres godwyd yn fwy rhwysgiadawl ; 

'Hedynt yn addurniadawl — mewn corwynt 

Heibio 'r ser gyrynt, burweis rhagorawl. 

Dychryniadadau trwy 'r breiniau wybrenol 

Gaed yn eu bydoedd trwy 'r olwg danbeidiol; 

Er eitha dyfais llywodraeth diafol, 

Yn chwai heinif yr aeth trwy ei cbanol. 

Ei heirdd weision urddasol — a'i gwyliai, 

A'i Ner a'i dygai yn waredigol. 

Elias a gludwyd heb loes o galedi, 

Heb ofn echrysiant, heb afon i'w chroesi; 

Pob tanllyd olwyn fu'n addfwyn i'w noddi 

Heibio i ryw fydoedd heb rifedi; 

A'r chwai hynod feirch heini — ai dygodd, 

A diau glaniodd y'ngwlad goleuni. 

Er ei groesawu, wr hygar, i Sion, 

Yr oedd yno fil a myrdd o nefolion; 

Yn chwai hwylient yr holl byrth uchelion 

Yn agored, i dderbyn y gwron 

At orsedd ryfedd yr Ion :— ef yn awr 

Draw sy' briodawr gwlad yr ysprydion. 



ER COF AM MR. DAVID REES, LIVERPOOL, AIL FAB Y 

PARCH. W. REES, 

Yr hxcn afufarw Medi l±eg, 1856, yn 21 mlwydd oed. 



Dewi Rees, harddbryd rosyn,— oedd goron 
Hawddgarwch yn blentyn ; 
Ebrwydd daeth fel bardd a dyn, 
Yn enwog yn ei wanwyn. 



186 BARDDONIAETH. 

Adwaenai waith duwinydd, — a dedwydd 
Hediadau bardd celfydd; 
Ai'n graffus fedrus fydrydd, 
Mawr ei ddawn yn more 'i ddydd. 

Darllenai, gwyddai agweddion— y byd, 
Kho'i barch i'n llenorion; 
A'r lawnaf G-yfrol union 
Garai ef, sef geiriau Ion. 

Dawn ddiwall, deall ei dad,— a'i awen 
Oedd fyw yn ei lygad; 
A'i gael oedd ein disgwyliad, 

wir les, fel athraw t wlad. 

Ond Duw a'i penodai ef— yn iach sant, 

1 uwch swydd a chartref; 
Ebodd iddo 'n lie bir ddyoddef, 
Urdd yn ud o feirdd y nef. 

Er i'w gorff fyn'd drwy 'i fawr gur — i orwedd 
Yn ei weryd a'mbur, 
Daw eilwaitb beb un dolur, 
waelod bedd i wlad bur. 



AK FARWOLAETH MRS. THOMAS, 

Peiod y Parch. R. Thomas, Saleh, Ltverpool. 

Bufario Ionawr 26, yn y flioyddyn 1847. 



! fawrgur, drymaf ergyd !— ae tymor 
Mrs. Thomas lanbryd 
I ben, gadawodd y byd; 
I'w nol daetb ei Hanwylyd. 

Ei tbeg wiwddoetb agweddiad, — ynillodd 
Holiol barch a chariad; 
Ei diwedd a'i 'madawiad, 
A gaiff hir a dwys goffad. 



BARDDONIAETH. ]$7 

Isel a gwyl, ond selog iawn — ydoedd, 
A'i rhodiad yn ffyddlawn; 
Wir ddoniol, o radd uniawn, 
Y'ngair Duw angorai 'i dawn. 

Lion oedd a llawn o heddwch, — hi garai 
Kagorion dedwyddwch ; 
Llonder enaid, a phlaid fflwch 
Oedd i'w gwr trwy 'i bawddgarwch. 

Hir gerir ei rhagorion,— a'i thaleflt 
Gyda'i theulu mwynlon; 
I'w phlant bu 'n rhiant, yr hon 
A'u harweinient i'r union. 

Mor dduwiol, rasol ymrodd— i'r Iesu, 

A'i ras ef a'i daliodd; 

Bu fyw 'n dduwiol, fanol fodd, 

A duwiol ymadawodd. 
Lie ofer oedd Llynlleifiad — iddi hi, 

Oedd ei hiaith a'i tbeimlad, 

Yn pertbyn i ddospartbiad 

Y llu glwys sydd mewn gwell gwlad. 

Golud a gwisg gwlad y gwawl — wna heddyw 
Ei baddurn disgleiriawl, 
Yn beddwcb yr Oen baeddawl, 
A'i nef yw adseinio 'i fawl. 



OCHENAID AR FAKWOLAETH MRS. DAVIES, PONTYPRIDD, 

Meech Henaf y Paech. D. Eobeets, Dowlais, 

Yr hon fu farm Ionmor Qed, 1853, yn UQain mlwydd oed. 



Pa alar dAvys! Pa olwg — drallodus, 
Ai drylliadau amlwg? 
Ing a wna angau 'n ei wg, 
A mawr gyni 'n Morganwg. 

Cymylau 'n doau duon, — sy tros Daf ; 
Meistres Davies dirion, 
Eto fwriwyd at feirwon; 
Mawr y cur am y wraig bon. 



1 88 BAEDDONIAETH. 

Pontypridd, ei phridd hoffir ef— yn fawr, 
Am ei fod yn gartref, 
Un o anwyliaid y nef, 
A glan hardd berl goleunef. 

ing a loes! angau a'i lid, — heddyw 
A guddiodd ei glendid; 
O'n gafael, er ein gofid, 
Yn y gro, gan ddwyn ei gwrid. 

Hir gerir ei rhagorion, — a'i haddas 
Yrnarweddiad cyson; 
Trefnu 'i fhf tra fu, wnaeth hon, 
Duwiol chwaer — daliai 'i choron. 

IV phriod trallod fu 'r tro, — ei golled 
Nis gall un ddarlunio ; 
Yn ei alaeth mae 'n wylo : 
Pwy ddirnad ei deimlad o ? 

O ing! pwy wyr, angau, p'am — y dygaisl 
Degwch ei phlant dinam? 

! ergyd dy law wyrgam, 

1 rhai'n fod heb yr un fam ! 

Dowlais sydd wlad o alar, — a thud oer 
I'w thad a'i mam hawddgar; 
Ac i'r teulu gwiwlu gwar, 
O'i deol i bridd daear. 

! mor unig mae 'r anedd, — a velwyd 
Yn balas sirioledd ; 
Eu pwnc hwy fydd mwy yn medd 
Mary Anne, a'i mawr rinwedd. 

Er y boen, ac er y bedd, — olwynion 
Ebagluniaeth sy 'n rbyfedd ; 
Er dagrau tra 'n hau, try 'n bedd, 
A da oil yn y diwedd. 

Llaw angau a ollyngodd— y ehwaer hoff, 
A'i cbur a derfynodd; 
Ei pbair o gystudd a ffodd, 
A'i galar a lwyr giliodd. 



BARDDONIAETH. 189 

Wedi'i hun, daw o'i lianedd, — oer unig, 
Yn freiniol beb lygredd; 
A rbodia mewn arjrbydedd, 
I fyw 'n bur, uwcb ofn y bedd. 



MAEWOLAETH ELIZABETH, MEEGH Y PAECH. D. PEICE, 
DINBYCH. 



Addfedodd i ddyfodiad — ei banwyl 
A'i bunig Offeiriad ; 
Aetb gyda'i gwiwddoetb Geidwad, 
Drwy y glyn i dir ei gwlad. 



MAEWOLAETH J. T. B., BABAN Y PAECH. J. E. LLAN- 
BEYNMAIE. 



Prydfertb rosyn gwyn a gaid,— ond eihvaith 
Deolwyd at bryfaid; 
Er hyn, ei dyner enaid 
Gadwodd Duw, gyda'i ddau daid. 



AE FABWOLAETH MAB Y Paech. W. EOBEETS, TEEDEGAE, 
A*i'r bwn oedd o rinweddau — oddiarnom, 
Trwy ddyrnod drom angau, 
I lygredd y bedd oer bau, 
Ow ! i e lwydodd ei flodau I 



AE FAEWOLAETH DAU FAB Y Paech. H. JONES, Teedegau. 
Buont feirw yr un dj/dd, sef Maicrth 6ed, 1844. 



Am Eowland mae rbyw alar — cbwerw yma, 
A Cbromwell wedd bawddgar; 
IV rbiaint boen mawr boen bar 
Bu deol i bridd daear. 



190 BAEDDONIAETH. 

Dau oeddynt yn cyd addo — liir redfa, 
Gan brydferth flodeuo; 
A dau ffraeth yn cyd ffrwytho, 
Dau a'i 'ngnyd i gryd y gro! 

Dau lygad eu tad oeddynt hwy,-— a'u mara 
Yr un modd ga'dd ofwy; 
O ! newidiad ofnadwy ! 
Eu dau fab! Pa ergyd fwy? 

Nid n^ch yn hwy, gan fyd na chnawd,— a gant, 
Na gwg y byd isawd; 
Eangder a gollyngdawd 
Oddi fry gai y ddau frawd. 

Aethant o hudoliaethau — y gelyn, 
Ac alaeth ei saethau; 
Hwy'n foreuol dduwiol ddau, 
Gyfodwyd uwch gofidiau. 



MARWOLAETH THOMAS, MAB Mr. JONES, DUKE STREET, 
MANCHESTER. 

Ah ! ehwerw bojn, Och ! awr o bwys — i'w riaint, 
Ei roi ef i orphwys! 
Mam a thad, dau deimlad dwys, 
Galar am eu mab gwiwlwys. 

Buan a'i Thomas i ben tymor — oes ; 
Ni wel ddrwg yn rhagor, 
Mewn hyfrydwch mae 'n frodor 
O wlad well, drwy alwad lor. 



AR FARWOLAETH MRS. EVANS, PRIOD Y Parch. D. EVANS, 

TREDEGAR. 

Bu farm Medi 17 eg, 1849. 

Un gywir iawn mewn gwir rinwedd, — der un, 
Diriona' 'mhlith gwragedd ; 
I'w theulu maith ddialedd, 
Ei throi i byrth oer y bedd. 



BARDDONIAETH. 191 

AR FARWOLAETH Y PARCH. W. WILLIAMS, LLANDEILO 

Sir Gaerfyrddin, 
A fu farm Medi 20fed, 1846. 



Wele, daeth rhyw gwmwl du — yn gaddug, 
Heddyw tros holl Gymru ; 
Un o'i fath er's talm ni fu, — 
Ai dunos sy'n ymdaenu ? 

Tywyllwck, duwch. amdodd— ein siroedd, 
Prif seren a giliodd, 
Yr hon fu mewn eirian fodd, 
Uwch y wlad a fachludodd. 

Ein hyfryd wlad a'i nwyfre 
Dduwyd oil, Ogledd a De ! 

Gorlwythog alar ac afar cofio 
Hanes ymadael, a pwy fu'n symudo 
'N ser cyhoeddus o'n hasur, a'u euddio, 
Llenwyd eilwaith awyrgylch Llandeilo, 
Aed a Williams o'i dwylo, — rwygiad ! 
Un oedd o alwad — pa ryfedd wylo? 

Enwog weinidog ydoedd, — yn gweini 
I'w gynnulleidfaoedd ; 
Yn Haw Duw mor danllyd oedd! 
Rho'i fywyd mewn tyrfaoedd. 

Gwyliwr Sion, bugail ffyddlon, 
Hyd yr union da arweinydd ; 

Athraw tirion, pur o galon, 

Oedd ein gwron, ddoniau gwiwiydd. 

Ei ddawn felus ddenai filoedd,— dyn oedd 
A daniai'n hardaloedd; 
Melys iawn grym ei lais oedd, 
Yn llywio 'i fawr alluoedd. 

Grwn ei faes i gryn fesur— ddiwylliodd, 
A'i welliant wnai'n eglur; 
Dal hefyd gyda'i lafur 
Oedd ei bwnc, a'i duedd bur. 



192 BAEDDONIAETH. 

Addaswyd, neillduwyd ef 
I weini 'mbetbau 'r wiwnef 
O'r grotb, gan natur a gras, 
Anfonwyd ef yn fwynwas. 
Un o barcb fu, a'i ddawn bur 
Oedd hynotaf ddawn natur. 
Gwybodaetb am rwysg y bydoedd, — a glars 
Ragluniaeth a'i cbylcboedd, 
Ei ddewisol ysgol oedd, 
Dan ofal Duw y nefoedd. 

Rbagluniaetb rho'i goleuni 
Rbagorol, o'i hysgol bi 
Y cododd, a dysgodd, do 
Ei fawrwaitb o lyfyrio; 
Myfyriodd, mynodd er niaetb 
I'w feddwl, bur ddwyfyddiaetb ; 
Ar lawnwaitb yr oleunef 
Yn Llyfr Ion llafuriai ef. 

Ac o bwnw y ea 'i enaid — a llewyrch 
Iw alluoedd tanbaid; 
I wir gynnal rbai gweiniaid, — ac ynnill ? 
Hyfryd ail ynnill afradloniaid. 

Yn ei holl addysg mawr iawn y llwyddodd, 
A mawr ei gariad ; yma rbagorodd, 
Do, byfawl gerub! a'i enaid flagurodd 
Trwy ei boll oes ; a'i einioes gyflwy'nodd 
I'w swydd fad, nes addfedodd — i'w godi 
I dir goleuni, ac adre' glaniodd. 

Diau'n gwron, dyngarol, — filwriodd 
Eel arwr rbagorol, 
Ar y maes bu rymusol; 
A tbrwy Ner ni tbroai 'n 61. 

Gwr enwog mewn gwirionedd, 
Gwr i'w oes — hawddgar ei wedd. 
Ymroedig, mawr ydoedd, 
A'i enaid mor danbaicl oedd! 
Gwaed y Ceidwad, a'i groesboeliad. 
Ei daer alwad a'i reolau, 



BARDDONIAETH. 193 

Dwyfol drefniad I6r a'i gariad, 
Oedd dda bwyliad ei feddyliau. 

Mawr urddas Din as ei Dad 

A'i gariad i'w bamgaerau; 
Lies crefydd beunydd heb baid, 

Ydoedd enaid ei ddoniau. 

Cristion bybwyll, a didwyll frawd ydoedd : 
Ie, llwyr deilwng trwy 'n boll ardaloedd, 
Ni cbaid o lawer o wych deuluoedd, 
Am oesau gywiracb ei ymysgaroedd ; 
Ei natur yn wir tirion oedd, — wir sant, 
A dygai'n foliant air da gan filoedd. 

Teimlir cariad, clymiad clau, 
I*w fawr ddawn gan fyrddiynau. 

Mae 'n golled fawr a dirfawr i dorfoedd, 
Ac ! mae yn fwy i'n Cynrmanfaoedd ; 
Ebo'i e' syhvadau ar ras a'i oludoedd, 
A'i swn nrwyneiddiol adseiniau rnynyddoedd 
2\id aros ar wael diroedd — a fynai, 
Eitbyr a noliai yn mlietbau'^ nefoedd. 

A'i gais gwir yn gywir gaid 

Beunydd am acbub enaid : 

Nid gwneyd llais er goglais gwyr, 

Neu foddio anufyddwyr 
A wnai ; annelai ei nod — i'r deall, 
Er rbwyg diball ar y gydwybod; 
I dywys ei yrrandawyr — i dir prid 
Tirion addewid, a'u troi 'n weddiwyr. 

Ynnill eneidiau oedd yn boll nodwedd 
Ei bregetbau, golau, beb ddim gwaeledd; 
Agorai 'i enau yn y gwirionedd, 
A dybidlai ei byfryd byawdledd, 
Ar y gwrandawyr o gywrain duedd 
Mewn tynerwcb a difrifwcb rbyfedd: 
Ei dan dywynai nes dwyn dibinedd, 
Ei wres a'i olau oedd o wir sylwedd, 
I edifeiriol adaw'i oferedd — 



194 BARDDONIAETH. 

Yr anghenus, a'r rheidus, er adwedd 

Troai agoriad hen ddrws trugaredd; 

Rhwymai y galon, a rho'i ymgeledd, 

I godi 'r enaid, trwy 'r gwaed a'i rinwedd, 

Yn wir ofalus — dyna 'i orfoledd — 

Yn ei daith, oedd genad hedd— llawn teimlad, 

A'i gywir fwriad oedd mewn gwir fawredd. 

Mawredd i gyd, mor ddi gel, 
Arddengys fawredd angel. 

Ar dir lion llafur oedd brodyr Llynlleifiad 

Yn fawr am Williams, pan fa 'i ar ymweliad ; 

Ei ddoniau ystig ef sydd yn wastad 

O fewn ei themlau ar gofion a theiralad : 

Ni ddewisai'n addasiad— fyw yno; 

Ef yn Llandeilo fu llon'd ei alwad. 

Un o rinwedd eirianwawr — oedd Williams, 
Ee ddaliodd yn glodfawr; 
Di flino, fel da flaenawr, 
Daliai'i fod i'w olaf awr. 

Galarus iawn y\v 'r gwylwyr sydd— ar 61, 

Am Frawd o wir ddefnydd; 

Cur a gloes ca'i eglwysydd, 

Ing, Ow ! faint ei angau fydd ? 
Ei ddoniau ddechrau ei ddydd — yn ddiau 

Addawent fawr ddefnydd; 

A hir oes i'w feddwl rhydd, 

hyny caem lawenydd. 

Ond ingawl ergyd angau 
A barodd i'n oil bruddau; 

1 nawn a tberfyn einioes 
Deuai ef yn mlodau 'i oes : 
Ei Briod a'i Obrwy-ydd 

I'w alw daeth ar ganol dydd. 

Ymadael wnaeth,— symudodd, 
Aeth i fyd sydd wrth ei fodd. 

Tywyswyd ef at Iesu, — ei ochain 
A'i afiechyd ddarfu; 



BARDDONIAETH. 195 

Lion, iach, mae 'n Uawenycbu 
Y'ngwledd lawn angylaidd Id. 

Er rhoi ei gorff yn ei oer gell, — a'i doi 
Mewn duoer ystafell ; 
Fry y daw o'r fro dywell, 
I oes bur Paradwys bell. 



AR FAEWOLAETH Y PAECH. R. ROWLANDS 

GwEINTDOG YR EFENGYL YN HENRYD A CHONWV, 

Yr Mvn afufarw Ehagfyr 10/ed, 1836. 



Ffyrnig droelledig drallodion — gefais, 
A gofid i'm dwyfron; 
Rhyw synfawr a dyfnfawr don 
A gododd — Ob ! ergydion ! 

Mae saetbau angau ingwedd, — ei allu 
A'i ddrylliant yn rbyfedd ; 
Er doniau, hwyliau baelwedd, 
Try bawb i bentwr y bedd. 

Ein digoll weinidogion, — rai enwog, 
Wroniaid tra ffyddlon; 
A'r rhai sy' wylwyr Sion, 
A'r iacb nid eiriacb ei don. 

Mwyba. nertb ei ryfertbwy — yn gryfacb, 
A'i grafangc ofnadwy, 
Trymha groes, Ocb ! loes a cblwy, 
Canoedd yn ardal Conwy. 

Mae rbyw boen a mawr benyd, — mawr alar 
Am Rowlands o'r Henryd; 
Er ein braw ar byn o bryd, 
A'n siom, fe ga'dd ei symyd, 

I dirion boew-wlad araul, 

Yn iach ar byn nwcb yr baul, 

Ca'dd plant Siion fawr golledion, 
Trwm ergydion, tra mawr godant 7 
Mewn dwys biraetb, synedigaetb, 
A mawr alaeth, yma 'r wylant. 



196 BAEDDONIAETH. 

Colled am un o'r rhai calla' — deimlir 
Trwy demlau 'r Gorucha' ; 
'Mhob gwaith llesol, duwiol, da, 
Rowlands ni fyddai'r ola'. 

Ei efangylaidd goethaidd bregethau, 

Y rhai 'n oedd eang, a'i daerion weddiau, 
Annuwiolion — ergydion rhwygiadau 

A ami waedodd ei dyner deimladau, 
Yn lie hyn oil Hawenhau — mae weithian 
Yn yr eirian harddlwysion ororau. 

Y'ngwlad y dydd dedwydd da, 
Lie seiniant oil hosarma, 
A hyfawl Iehofah, — a'r llu cannaid 
Ei enaid a una. 

Ei wirffydd yn ddiorphwys, — hael agwedd, 
Amlygai mor wiwlwys; 
Ef oedd iraidcl, beraidd bwys, 
Ei arogledd i'r eglwys. 

'Eoedd yn fflam ei wir-ddawn ffiwch. 
A hyfrydwch i'w frodyr, 

Y rhai sy' oil eres iaith, , 
lwyrwaith yn alarwyr. 

Collasom frawd cu, llesol, — un ydoedd 
Weinidog defnyddiol; 
Un o fwriad anfarwol — 
Och! arw nych, ni cheir yn ol. 

Cyfaill, tra hir y cofir, — da ydoedd, 
A didwyll frawd cywir; 
O holl weision I6n yn wir, 
Ei anwylach ni welir. 

Hoffodd lawndaith i gyd o ffyddlondeb, 
Ni chodir undyn uwch ei diriondeb ; 
Ac i'w ei ardal bu mewn cywirdeb ; 
Carai bob amser iawnder ac undeb, 
A'i wenau ar ei wyneb— cyngorai, 
Ac yr hy' seiniai yn erbyn croesineb. 



BAKDDONIAETH. 197 

Un doniol fel duwinydd, 

Mawr ei ddawn ynioreu 'i ddydd ; 
Cafwyd Uonder mwynder maith, 

Do ganwaitk, wel'd ei gynnydd. 

}Iae Sion mwy is awyr — i'w gweled 
Mewn galar a rbwystyr; 
Galwyd am un o'i gwylwyr, 
Un a gaid o'i henwog w<'r. 

Hynod y tramawr och'neidiau trymion, 

Gruddfanau degau o Weinidogion 

A glywir, eoelir fod llawer calon 

Yn deg ar hollti, a'u dagrau heilltion, 

Rhyw aethau synder weithion — a ddaliodd, 

Ac a ofidiodd lu o'i gyfoedion. 

Nod ingawl nid yw angau — yn edrych 
Ar oedran na doniau, 
Taro niae hwn i'n trymhau 
Ar gedyrn, ! rwygiadau ! 

Trwy holl Arfon a Mon mwy 
Cwynir am seren Conwy. 

Am wr gwiwlon mawr y galar, 
Un mwyneiddgu amyneddgar ; 
Brawd diball, call, cu ; 
Dios daw Iesu 
I'w gyrehu o'i garchar. 

Ei weision gyfyd Iesu 

lygredd y dyfnfedd du. 

Pan gyfodant uwch poen a gofidiau, 
Harddawg hynodir eu peraidd ganiadau; 
Ac ar unwaith yn gwisgo coronau 
Yr ardal union a'r aur delynau: 
Eu hadlais yn eu hodlau — berseiniant 
Drwy gu twyniant y nefol drigfanau. 

Ef uwch nen yn ei wen wisg 
Glirwedd, ninau 'n galarwisg. 

O cofia, ein Duw cyfion, — am dauom, 
Mwy diner th y'm weithion, 



J 9^ BARDDONIAETH. 

A bydd di mwy trwy bob troion 

Yn dyyysydd i dy weisiou. 

Hyn a'n cynal yn ein cwynion, 

Er erchylled yr archollion ; 

Ewybr rhydd yw llwybrau Ion, — cysonawl 

Lu dethawl a doethion. 

Cyfod eto lu i weithio, 

A llafurio oil o fwriad; 

D'weud am loesion Iesu tiiion 

A gras hylon ei groeshoeliad. 

Er clais, er clwy,' gafael gofwy, 

Bydd rasol nerthol gynorthwy — beunydd, 

Er rliad a chynnydd Henryd a Chonwy. 

Dvlw hael, bydd nawdd ei deulu, 
Anilha 'u dawn trwy 'r cwmwl dii. ; 
Eu Twr anwyl tirionacb, 
Heb wael bynt byth i'w blant bach, 
Bydd Dad o byd, byfryd hwyl, 
A Mwynwr eu mam anwyl; 
Bydd yn diiion, er bron brudd, 
Ei chastell yn ei chystudd. 
A boed heb ri 'th fendithion, 
Kywiog hedd, ar y wraig bon. 

Bydd di, er cyni caetb, — a pbob dadwrdd. 

Eu haul agwrdd hi.a'i hiliogaeth. 

Xes o foroedd fyn'd i'r nefoedd, 

Gwedi 'r oesoedd gyda'r Iesu : 

Ac er syndod ail gyfarfod, 

A byw hynod heb wahanu. 

BEDDEBGBYFF. 



Y PARCH. W. WILLIAMS, WEEN. 

Dyn yn ail o dan y nef — i Williams, 
Ni welir, rhaid addef ; 
Myrdd wylant a mawr ddolef, 
Dnvy y wlad, ar ei ol ef. 



BAEDDONIAETH. 199 

Y PAECH. J. BEEESE, A'l FEECH ANNE. 

Diau gwanwyd De a Gwynedd — a braw, 
Pan roid Breese i'r dyfnfedd; 
Gweinidog myg ei nodwedd, 
A'i Anne bach, yn yr un bedd. 

Traidd gwae eglur trwy Ddeau a Gogledd, 
Ow ! Breese, ein gwrc-n, obry sy 'n gorwedd ! 
Ni bu un erioed neb o anrbydedd 
Mwy ar furiau Sion am wir fawredd. 
Duw Ner a gaid yn arwedd — ei angel, 
A rbo'i Anne, ei dawel fercb, i'r un diwedd. 



CHWE' ENGLYN I'W GOSOD AE FEDDFAEN Y DIWEDDAE 
BAECH. JOHN ELIAS. 



John Elias a lywiai Sion— deg, 
Fel cerub Duw 'n ffyddlon : 
Pen athraw 'n gwlad fad o Fon, 
Uwch eraill oedd, a'i choron. 

Ebo'i olau fel pur beulwen, — Elias 
Pan loywai 'n ffurfafen, 
Macbludo, neu guddio 'i gwen 
Asurawl, wnai pob seren. 

Ar di*efn yr lawn, a " Ebad ras," — y nofiai 
Mewn nwyfiant ac urddas; 
Troi nertb sycbder, crinder eras. 
Yn wlaw a wnai Elias. 

Traetbai, llefarai a'i fys, — ac agwedd 
Ei ysgogiad dilys 
I filoedd wnai 'n iaitb felys ; — 
Goruwcb iaitb ei ddeigr a'i chwys ! 

Yn ei ddwysder a'i 'n ddistaw, — a swynai » 
Bob synwyr i'w wrandaw; 
Codiad ei lygad, a'i law, 
Eo'i fil trwy r dorf i wylaw. 



* Hwn ddyfarnwyd yn oreu. 
2o 



200 BAKDDONIAETH. 

Syw fywyd cymdeithasfaoedd, — wr Duw 
Roi dan trwy 'r gwersylloedd ; 
Mewn urdd uchel angel oedd 
I'r wlad, a'i mawr Lyw ydoedd. 



EOBYN MEIRION, TRAWSFYNYDD. 

Robyn Meirion, Ion Lenydd, — a gododd 
Yn ddysgedig Ieithydd; 
Yr oedd yn bur Dduweinydd, 
Nofiai 'n nhrefn y nef yn rhydd. 

Rhoes ef enw i Drawsfynydd, — a mawredd 
I gymeriad crefydd; 
Fe arweiniai Feirionydd 
A'i fawr ddawn yn ei fyr ddydd. 

I'M PLANT, AR OL CLADDU SAITH HONYKT. 

Helynt byd, nid yw i 'nihlant bach, — na'i boen, 
Byw maent mewn gwlad burach, 
A'u Uawenydd yn llawnach; 
Gwell lie 'n wir, — ac oil yn iacb. 



MRS. ROBERTS, BLAENAU GWENT. 

Yn -wir caid yn y wraig lion, — hyd ei hoes, 
Fywyd hardd fel cristion ; 
Ei hawddgarwch oedd goron, 
A nawdd lad ei hanedd Ion. 

Ei thegwch a'i doeth agwedd — wywasant, 
Eisoes i fro llygredd; 
A'r enaid llawn o rinAvedd, 
Aeth i wlad o fytliol hedd. 



R. AC E. CADWALADR, BRYMBO, 
Rhieki R. Cadwalade, l r sw., Broughton Hall. 

I'r Iesu cydymroisant, — a'u hoes deg, 
Tros eu Duw dreuliasant; 
Ar ol cyd fyw 'n syw ddau sant, 
Yn Iesu cyd hunasant. 



BARDDONIAETH. 20 J 

Mewn hedd bu diwedd y daith,— wir dduwiol, 
Ai 'r ddau i wlad berffaith ; 
Ar alwad, myn lor eilwaith, 
Gael eu llwch o'r gwely Uaith. 



ME. 0. OWEN, PENTIE. 
Mewn gweryd oer mae 'n gorwedd — yn llonydd, 
Un llawn o haelfrydedd ; 
Er hyny daw mewn rhinwedd, 
Gyda'r byw fe gwyd o'r bedd. 



HUGH AC ELEN ROBERTS, FESTINIOG. 
Diengynt uwch gwlad angen; — Hugh Roberts 
Ro'i heibio 'i dywarchen ; 
Ac i drigfa 'r AVynfa wen, 
Ar ei ol yr a'i Elen. 



MR. J. JONES, GOF, NANNERCH. 
O'i dywydd galwyd loan, — ei enaid 
A laniodd yn Nghanaan : 
Er ei roi i'r oer raian, 
Daw ar lef Mab Duw i'r Ian. 

MR. W. JONES, CEIDIO. 
Oes William Jones, a'i alwad,— ddirwynodd 
I ran ei orphwysiad, 
Yn llwch Ceido, fro ddifrad, 
Hyd foreu ei adferiad. 

EDWARD BACH, PLENTYN BODGWILYM, ABERMAW. 
I oer dy^ bedd Edward bach— a roddwyd, 
Er addysg i'w hynach; 
Un diwrnod daw'n gadarnach, 
Wedi 'r hun hon, adre 'n iach. 



MARY SIMON, A PHEDWAR O'I PHLANT. 
Daearwyd y fam dirion, — a hydeg 
Bedwar o'i phlant ffyddlon: 



202 BAEDDONIAETB. 

Trefnu 'i thy tra fu wnaeth hon,- 
Dnwiol chwaer, daliai 'i choron. 



JANE, MEECH ME. EOWLANDS, OEMOND STEEET, 

Liverpool. 

Ni bu 'r un ferch, neb erioed, — hawddgarach, 
Oedd goron mabanoed; 
Angau pybur, ing poboed, 
Aeth & hi cyn yn wyth oed. 

BEAWD Y PAECH. D. GRIFFITHS, NEATH. 
Ye hwn oedd oruchwyliwr yn y gwaith glo. 
Gwir uchelawg oruchwyliwr, — di goll, 
A da gymwynaswr, 
lawn fuddiol dangnefyddwr, 
Hynaws, teg, fu 'r gonest <xr. 



ME. W. GEIFFITH, CWM NEDD. 

Yn Cwm Nedd y caem noddwr — gorhoffus, 
W. Griffith, dda wladwr, 
Oedd i'w wlad ddefnyddiol wr, 
A gwir fuddiol grefyddwr. 



GWEAIG A GLADDWYD YN SIE FOEGANWG, GWE YE HON 
A GLADDWYD YN MON, SEF MAM H. E. 

Er i Mon gael fy ngwr mad — i orwedd, 
Nid hir ein hysgariad; 
Troi eilwaith gawn, trwy alwad 
Yr anwyl Oen, i'r un wlad. 



PLENTYN ME. A MES. WILLIAMS, BENSON STEEET, 

Liverpool. 
Yn iraidd rosyn eirioes — y gwywodd, 
Cyn gwel'd gauaf einioes; 
Ar foreu gwawr ei feroes 
Aeth i wlad y fythol oes. 



BABDDOXIAETH. 203 

MR. EVAN JONES, A'l FERCH ANNE. 

Dal bir oes inewn duwiol ran — i gynnydd 
Ei genedl wnaeth Efan; 
Tir ymdaitli ei tbaith weitbian, 
Yn fyrach oedd l'w ferch Ann. 



EXGLYNIOX AXEBCHIADOL 



AR DDYFODIAD SYR W. W. WYN I'W OED. 

Ys Etifedd Wyn Stay, hyfawl-y daeth 
Ew oed yn fenditbiaTvl ; — 
Y wlad am hyn leda ! i mawl 
En Barwnig wr breiniawl. 

Er i'w dad yn fad fudo, — er cwynion, 
Er cenedl yn wylo, 
Er oer fratb, sycb dagrau 'r fro, — 
Cawn atom Wateyn eto. 

Ceir nirwsig, goreu mesur, — y delyn 
A'i diliau llawn cysur; 
Taenu 'i barch wna mewn ton bur, 
Hynotaf delyn natur. 

Oael uebel sain y clychau, — a dirfawr 
Derfysg y rnagnelau; 
Odli'n wycb, cyd lawenhau 
A wna anian a ninau. 

Mynyddau ban yn tanio — yn ufel 
I'r nefoedd niewn eyffro ; 
Dywenydd ar ei ddydd o 
Wel'd awyr yn blodeuo. 

Tra fo baul yn troi fe vein' — ei euvr, 
A'i linach a bercbir; 
Drwy lawenydd darlunir 
A wnaetb teg Benaeth r tir. 



204 BARDDONIAETH. 



I ARGLWYDD DINORBEN. 



Ein beirddion bawb a arddel — Dinorben, 
Dan wirbarch Lyw uchel ; 
Mae 'n dda s6n, mwy nawdd a sel, 
Iaith Gomer ddaeth o Gimel. 



CYMDEITHAS Y GWYR IEUANGC Y BETHEL. 



Mwy doeth yw cael Cymdeithas — yn debyg 
Mewn dyben ac urddas, 
Neu 'r un fodd a'r nef addas, 
Trwy fyw 'n gryf y'ngwawl trefn gras. 

Mawr iawn y'moreu einioes — yw addysg 
Sylweddol rhag drygfoes; 
Hyny 'n wir wna brydnawn oes 
Yn oleu erbyn eiloes. 

Na fydded dim anfuddiol— yn eich mysg :— 
Parch mawr i'r Gair dwyfol; 
Dim cwestiynau ffurfiau ffol, 
Ond f'o 'n addysg defnyddiol. 

Tanier eich destynau — a chariad ; 
Nid chwerw gyndyn ddadleu ; 
Pob cyfarfod er clod clau, 
I gyd f o 'n addysgiadau. 

Oes o lwyddiant sylweddol — a gewch chwi 
Bhag ochain gelynol, 
Os byw 'n dda, — os by w 'n dduwiol, 
Byw drwy nerth gras heb droi'n 61. 

A phan ddowch i orpheniad — eich gyrfa, 
Ni'ch gorfydd ddrwg deimlad; 
Cewch goron a'ch bron uwch brad,— o swn gwaedlf, 
Wedi cyraedd i wlad y cariad. 



BARDDONIAETH. 205 

DAVID, MAB Y PAKCH. T. JONES, TREFORRIS GYNT, 
YN AWR O LUNDAIN. 



Ganwyd ter fachgen tirion, — wna keddyw 
Addurn Plas y ffynnon ; 
Arweinier ar yr union, 
I wir fri oddi ar y fron. 

Ar ei wyneb eirianwawr — y gwelir 
Argoelion dyn gwertbfawr: 
Wedi myn'd ei enaid mawr 
Yn addfed, bydd ddefnyddfawr. 

Daw anian y duwinydd— i fawredd 
Yn foreu gan Dafydd; 
Ac un mawr, gwir fawr a fydd 
Yn rhiniau yr Awenydd. 

Wele agwedd ei lygad, — a'i eglur 
Pywioglym edrycbiad, 
Yn addaw mawr gynnyddiad, 
I fyned yn fwy na 'i dad. 

Ar Ddafydd b'o myrdd hefyd — o radau, 
Anrhydedd, a llawnfyd; 
lor a f o drwy ei fywyd 
Iddo ef yn nawdd o byd. 

"Wedi rhaniad hir einioes, — a'i hyfnod 

ddefnydd gwerth teiroes, 

A mewn bedd ar ddiwedd oes, 

1 fawredd y nef eirioes. 



I SYR J. GUEST, AT ARGLWYDDES. 



Lluon addas llenyddawl, — anwylweis 
Hen Walia 'n unfrydawl, 
Gwnawn bryddest i Guest deg wawl, 
A'i Arglwyddes ryglyddawl. 



•206 BARDDONIAETH. 

Sir J. Guest a'i orchestion, — seneddwr, 
Sai 'n addas a ffyddlon ; 
'E gara lwydd y goron, 
A mawr les hen Gymru ldn. 

Triniai yn erbyn estronwyr — i gael 
Bugeilo 'n Heglwyswyr ; 
Mynai gael inwy enwog wyr 
Hyfrydawl Gymry 'n Frawdwyr. 

Ni fu erioed Ifor liael — i'w weled 
Yn haelach na 'r diwael 
Foneddion hyn ;— cyn en cael, 
Gwywedig caem ein gadael. 

Gonieriaith fwyniaith a fynant,— cynnydd 
Ein cenedl a bleidiant; 
A'r Awen der, eirian dant, 
Yn agwrdd a gefnogant. 

Golud a gemau gwlad Gomer — ydynt, 
A'i phleidwyr bob amser: 
I'r haeddawl ddau y rbodder, 
Er iawn barch, anvyrain ber. 



PRIODASGERDD Y PAECH. W. AMBROSE. 



Priodas, urddas a'i barddel, — dawnus 
Ordeiniad gorucbel; 
Priodas yw parod sel, 
Da agwrdd gylch diogel. 

Amryw o frodyr Emrys — iawn eiliant, 
Pan wneler yn byspys 
O'i symudiad i'w lad tys, 
A'i hardd Elen, wir ddilys. 

Portli Madog enwog, yn anad— un man, 
Sydd mewn mwy o deimlad 
Caredig, cywir rodiad, 
Er rboi iddynt hwy fawrhad. 



BARDDONIAETH. 207 

Bendithion yr I6n gyfraner— -iddynt, 
Ddau addien, bob amser; 
Drwy 'r einioes draw arweinier, 
Yn eu' taitb y ddeuddyn ter. 

IV rhan y byddo bir oes, — a Iesu 
'N dy wysydd byd eiloes : 
Gwaed yr Oen gyda 'r einioes, 
Dyna 'a grym o dan y groes. 

Ei ddoniau ef, dduwinydd — tra enwog, 
Trwy 'i einioes f o 'n ddefnydd, 
A'i garni f'o ar gynydd, 
Diwael ddawn, tra dabo 'i ddydd. 

Ei latbraidd Awen litbrig,— syw adlais, 
A'i odlau clymedig, 
Tyner waitb, ail tonau 'r wig, 
Ban ydynt derbyniedig. 

Ei atbrybtb wir olau, — "Weinidog 
Hynodol ei ddoniau, 
A'i bethol fywyd bitbau, 
Mewn bedd f'o 'n bir i'w mwynban. 

Hir oes iddo, ddewrwas addien, — i fyw 
Yn fawr uwch cynfigen, 
A dabled bywyd Elen, 
Ei Asen o, i oesi'n ben. 

Boed beb sen Elen wiwlwys, — o galon, 
Yn ymgeledd gymwys ; 
A'i tbalentau, doniau dwys, 
Er byglod fudd i'r eghvys. 

Dymunol boed eu mwyniant, — a'u dyddiau 
'N ddedwyddwcb a llesiant; 
A benditb i'w plitb — a'u plant, 
A'u boll eiddo mewn llwyddiant. 

Hynotaidd b'o gwenau natur— arnynt, 
Heb ernych na dolur: 
Boed eu parcb a'u bywyd pur 
Yn deg oesiad o gysur. 



208 BARDDONIAETH. 

PRIODAS Y PARCH. W. JONES, HAWEN, A MISS MARY 
GRIFFITHS. 

Ar y ddau garuaidd hyn, — hyd eu hoes, 
Boed Duw yn amddiffyn ; 
A'r ammod, eu haur rwymyn, 
Yn wir glod, Hawen a'r Glyn. 



PRIODAS ME. J. PUGH, A MISS SARAH ROWLANDS, 
Yn Bethel, Ionawe 17, 1854. 

I Pugh a Sarah seirian— y hyddo 
Poh addas ddawn weithian ; 
Gwenau trefn gras ac anian, 
Trwy eu hoes rhoed Duw i'w rhan. 

loan anwyl eneinier — hyd einioes 
A doniau'r uchelder; 
A gair da Sarah is ser, 
Ei wraig, a gydfawryger. 

Sarah gawn o ddawn ddinam, — a siriol 
Fel Sarah 'r hen fwynfam ; 
A Phugh 'n wir cywir bob cam 
F'o'i lwybrau oil fel Abram. 



ANERCHIAD I T. A J. JONES, FFOSDDU, 

SEJ CYDNABOD DERBYNIAD EU GWA1TH BARDDONOL YN EU LLYTHYEAU, 



frawd! y fath hyfrydwch — yw canu 
Er cynydd dedwyddwch ; 
Cawn, yn lie cwyno 'n y llwch, 
Awenyddu mewn heddwch. 

Grym digoll, gramadegydd — o urddas 
Fo 'n harddu 'ch gwaith celfydd, 
Hyny 'n doraeth o faeth fydd 
I'ch doniau a'ch dywenydd. 

Chwiliwch yn ddyfnach eilwaith, — \vr hyddysg, 
I "wreiddiau ein mamiaith ; 
Rhoi mawredd i'r Omeriaith, 
A wna beirdd uwchlaw pob iaith 



BARDDONIAETH. 209 

Er dysgu, fe roed ysgol — hynod rad 
Yn y " Deych Bar::donol"; 
Camp i ni rhag cwympo 'n ol, 
Troi Awen at y rheol. 

Gwiliwch a chodwch, da chwi, — yn drachwyrn, 
Ac edrychwcli ati, 
Rhag i Jane a'i hawen M, 
Ar ei gwr, fawr ragori. 

O'i diriwiad daw 'r Awen, — hi goethir 
Er gwaetha' pob absen; 
Ni welir niwy dan niwlen, 
O'r "ffos" y dyrchir ei phen. 

Awenydd ddaw i fynu — yn fuan 
I fywyd trwy Gymru; 
Hi gaiff ferch deg i'w pharcliu, 
Hoffus ddawn, yn y "Ffos Ddu." 

Byw'n nychlyd lieb un achles— ni welir 
Mwy anwylaf dduwies; 
Caiii adfer llawer o'i lies, 
Dan nodded Awenyddes. 

Eicli doniau gwych adwaener— yn y byd 
Gan bawb, a pbob amser 
Yn fyw dan, dawn nef dyner, 
Y ddawn oil rhowch i Dduw N£r. 

Os ffyddlon union awenu — a wnawn 
I'n lor, a'i ddyrcliafu, 
Cawn nefol dan i'r gan gu, 
Gwedi 'r oes, gyda'r Iesu. 



ANERCH TEULU Y BRYNGWYN, PAN OEDD FY NWY FAIR 
YNO AR YMWELIAD. 



Llwyd ei wyneb a lied unig — ydwyf, 
Mae 'n adeg pur chwithig ; 
P'un waethaf sydd, dywydd dig, 
Gwr gweddw, a'i cael gwraig addig 



210 BAKDDONIAETH. 

Gwron wyf mewn gerwin -wall — ymgeledd,. 
Mae 'm galar yn ddiball ; 
Bwy 'n barnu mai gyru 'n gall, 
Yw'r goreu, am wraig arall. 

Y ddwy Fair sydd ddifyracb, — eu gweled 
A ddisgwyliaf bellach : 

Ni allaf fyw yn holliacb, 
Un awr, heb y fawr a'r facb. 

Ni welwyd dwy anwylacb, — eu gweled 
Wna'r galon yn llonacb ; 
Tirion wen y bwten bacb, 
Der iawn, — a'i mam dirionacli. 

Caf felly well cyfeillacb — na mod yn 
Ail meudwy mewn cilfacb, 
A geirio 'n fil rhagoracb, 
Amryw bwnc gyda Mair bacb. 

Ey ngbyfnitber der dirion anercbaf, 
Mae 'n orcbwyl liyfrydlon ; 
Haeddai fawl — boed nawdd fy Ion 
I'w gwycb olwg a'i chalon. 

Y ddau frawd, mor ddifyr ydynt, — a'u gwaitb 
I gyd yn glod iddynt, 

Mor ad das cyd ymroddynt ! 
Ey nau nai yn fwyn un y'nt. 

Eang hefyd yw 'ngbofion — i'w gosod 
I'cb gwasanaetbyddion, 
Cofio 'n glau y llanciau lion 
Yr unwedd a'r morwynion. 

Eboi enwau eicb morwynion — ni allaf 
Yn hollol yr awron; 
Buasai.'n well y llinell bon 
Ei gosod gyda'r gweision. 

Cael iecbyd da i'r clocbydd — a'i amen 
Yr un modd raid beunydd, 
Ehaid yw dal ar hyd y dydd, 
Amen ceiniog mewn cynnydd. 



BABDDONIAETH. 211 

1" Da hefyd a'u liufen, — wair ac yd, 
A'r c\Vn — teulu 'r domen, 
Cofiwcb, tra poi'tbwcb bob pen, 
Eoi cegaid fawr i " Coegen." 

Carwn lythyr cryn latben — yn ateb 
Hwn eto, 'r ben Gangen ; 
Gwn na bydd un gwan ei ben 
Afrywiog — Wyf yr 

Awen. ' 



YE AIL LYTHYR I'E BEYNGWYN AM Y DBWY FAIT! 



Mor ryfedd, gwiredd bob gair — a dd'wedaf, 
Ewy'n ddidwyll beb gellwair, 
Y T r byn (fel mae yr ben air) 
A fynaf yw, fy nwy Fair. 

Nid yw 'r byd im' ond rbyw bair — o ofid, 
x\nnifyr ddrwg gyngrair 
Gorwin, beb dd'weyd un gorair, 
A bawaidd fyd, beb ddwy Fair. 

ITir iawn yw dydd— mae awr yn dair,--biraeth 
Wna awr i mi'n bedair; 
Nis gallaf naws o gellwair 
Os byddaf fis heb ddwy Fair. 

Sal yw ngwdd os disylw yw 'ngair — genycb, 
Clywcb gwyn yr tin tristair, 
A cboeliwcb (ni cbewcb eil-air) 
Na byddaf fyw beb ddwy Fair. 

Kid ai'n ffol i wneyd un ffair, — mewn ty'n wir 
Maent yn well na pbedair; 
Oni fynaf fi an air 
Fi wnaf fwy i fy nwy Fair. 

Fy nbeulu yw fanwylair, — er eu mwyn 
Gwir mae 'm boll gynniwair; 
Y rydd Awen ar ddauair 
Flyrwydd fyw gyda'r ddwy Fair. 



2 ."2 BAEDDONIAETH. 

Cofiwcli, os gyrwcb un gair — i wrthod, 
Y syrthiaf i lesmair; 
Ond rbag i chwi gael drygair, 
Rhwyddaf yw cyrcliu ddwy Fair. 

Mi roddaf mwy arwyddair — ynghyraedd 
Fy ngbariad heb lestair — 
Fy ngoreu, ar fy ngwirair, 
A wnaf fytb i fy nwy Fair. 



DECHREU ALBUM MISS ANNE DAVIES, MERCH HENAF 
MR. a MRS. DAVIES, CATHERINE STREET, LIVERPOOL, 



I'm hanwyl Anne b'o mwyniant — o hawddfyd 
A cbynnyddfawr ffyniant ; 
Hir oes, dduwiol siriol sant, 
F'o iddi, a Duw 'n feddiant. 

I'w didwyll riaint dedwydd — Anne a geir 
Yn goron llawenydd, 
Trwy iawn droedio rhodio 'n rbydd, 
A cbaru ei cbwiorydd. 

Er fy ngbloi a rhoi fy rban — ddaearol 
I ddu oeraidd raian, 
Ys eilfydd byw breswylfan, 
Hir a gaf fi ar gof Anne. 

O.Y. — Oni tba.1 llin y waitb bon — i arwain 
Niferoedd cywreinion, 
fewn ei Llyfr caf yn lion, 
"Wneyd arall i Anne dirion. 



ENGLYNION I ANERCH LLYFR, " TELYN EGRYN." 



Cynnadledd mewn cain odlau — gynaliwyd 
Gan Elen fawr ddoniau, 
A'r Eos mewn amrywiau 
O raddau'r gerdd, hardd yw'r gwau. 



BARDDONIAETH. 213 

EnwogrwydJ Elen Egryn,— a'r Eos 
Wir hyawdl sy 'n canlyn 
Hardd yw eu biaitb; a'r ddau byn 
Fu 'n adeiliaw 'r fwyn Delyn. 

Ei tbonau prydferth a ennyn — burddawn 
Awen Barddes Egryn; 
A'r wlad er adfywiad fyn 
Koi 'i dwylaw ar y Delyn. 

Dal yn dy law y Delyn dlos, — Elen, 
Rbo eilwaitb gerdd wiwdlos; 
Hyd i'r nen cawn wrando 'r nos 
Ar awen fwyn yr Eos. 

Un o'r fath oreu a fu — y w 'r Delyn 
Yn ardaloedd Cymru ; 
Bellach cawn dan i'r gan gu, — 
Telyn fydd yn mhob teulu. 

Ffrwd awenydd ei pher donau — gyraedd 
Gywrain uchel nodau; 

Hed swynion o'i badseiniau : — trwy 'n broydd 
Taenir dywenydd y tyner dannau. 



CANIADAU KHYDD. 



PRIODASGERDD Me. OWEN EDWARDS, a MISS ELIZABETH 

GRIFFITHS, MANCHESTER. 

Pkiodwyd dydd Nadolig, 1845. 



Yn Eden ordeiniwyd priodas 

Yn urddas sy'n addas i ni; 
Yr ammod pertbynol i'r rbwymyn 

Sydd fraint a gorcbymyn o fri: 
Heb afrwydd bo' cbwitbau 'n byw 'n hyfryd, 

Mewn iecbyd a bywyd diball; 
Os dilyn wna rbyw groes a dolur, 

'Naill un fyddo 'n gysur i'r Hall. 

Nid da yw fod dyn wrtbo 'i bunan, 

Ar ddatgan ein Tarian a'n Twr, 

P 



11 1 4 B AKDDONIAETfi . 

A xhaid, er 'chwanegu 'i anrhydedd, 
Im' gael iawn ymgeledd i'r gwr; 

Priodwyd preswylydd Paradwys, 
Ymgeledd oedd gymwys a gawd, 

Gwraig addien o'i asen ddewiswyd, 
Dai'parwyd, a gwnaetbpwyd o'i gnawd, 

Bhagluniaeth a'i rhywiog oleuni, 

Tra 'n oesi, fo' i'ch lloni a'cli gvrellau ; 

Eich ty fyddo 'n wych etifeddiaeth, 
Pob rbinwedd i'w helaeth fwynau : 

Mewn llwyddiant a ffyniant hoff union 

Y bo'cb, er gofalon y byd, 

A llwyddiant fo ar eicb boll eiddo, 
Pdiad fyddo 'n deg arno fo 'i gyd. 

Boed bedd yn eicb annedd i'w cbynal 
Yn addurn i'ch ardal a'cb oes; 

Ni rodiwyd beb ynill anrbydedd 
I'r bwn am wir rinwedd ymroes ; 

Mor siriol ag Abram a Sarab 

Y byddo 'cb holl yrfa trwy 'r byd, 
Ka wypocb am ddim yn anbapns, 

Ond destlus fyd gweddus i gyd. 

Eicb oesiad fo 'n gywir a cbyson, 

Wrtb reol wir union lor bael, 
Yn eurglod wasanaeth yr Arghvydd 

Mae benditb a gwiwlwydd i'w gael ; 
Addolwch Oen Duw, gan ei ddilyn, 

A by w nid i'w ddilyn o bell ; 
Heb awydd gorfydol— eich bywyd 

Pysegrwcb i wynfyd sydd well. 

Elizabeth fyddo o fawr lesiad, 

A'i glwys ymarweddiad yn glod 
I'w phreswyl, a'i gorchwyl fo gwaix-bad, 

Gan wneyd hyn yn wastad ei nod; 
Boed fel y winwydden rinweddol, 

Yn fuddiol a siriol ddi sen, 
Er trafferth, heb ymsertb bob amser, 

A'i gwr gydnabydder yn ben. 



BARDDONIAETH. *115 

Nid pen a'i deyrnwialen i helaetli 

Feistrolaeth, neu driniaeth un drwg; 
Ond pen er ei lioffi a'i hamddiffyn, 

A'i gwylio rhag gelyn a gwg; 
Tan groesau neu donau, cydunol 

Y byddoch i dduwiol gyd ddwyn : 
Mae 'n an fad i weled un wenferch 

I'w phriod yn gaethferch ddigwyn. 

Frawd Owen, gofalwch am duedd 

Heb gabledd na cbwerwedd ychwaitb ; 
Ei pblaid fyddo 'cb enaid, a'i cbynal 

Fo cystal eicb gofal a'cb gwaitb ; 
A'i cbynal beb ofer achwynion, 

Fun dirion, yn goron i'w gwr; 
Un feddwl, eicb dau 'n dangnefeddus 

Heb astrus a 'stormus ystwr. 

Yn Owen na foed dim annuwiol, 

Ond siriol a gwrol beb gas, 
A'i rodiad i gyd yn ddiw'radwydd, 

Er canmol gwir grefydd a gras : 
Addfwynder yw unig ddeddf undeb. 

Sirioldeb wna rwyddeb i'r oes, 
l'cb dyddanu, trwy byn cewcb ddedwyddyd 

Heb ofid dycbrynllyd na cbroes. 

Elizabetb ystig fo 'n wastad 

Tan deimlad o gariad i'w gwr ; 
Ys digwydd rbyw dan profedigaeth, 

Gofaled am dalaetb y dwr 
I ddiffodd yr afiwydd a'i effaitb, 

Gan rodio wrtb gyfraitb y Gair; 
Drwy hyny bydd wertbfawr ei heinioes, 

Gwna'i boes yn wertb dwy oes neu diiir. 

Eicb cwlwm fo gwlwm dwy galon, 

I fyw er dicbellion y fall, 
Drwy fynu bob un ei wir fwyniant 

Yngbysur a llwyddiant y Hall; 
Eicb siarad heb wg na cbroes eiriau, 

Tra bvddocb tan rwvmau vr iau, 
•2p 



216 BARDDONIAETH. 

A'ch golwg ar wneyd lies i'ch gilydd, 

Gwna hyn chwi 'n dra dedwydd eich dau. 

Ymadael na wnewch a'ch amodau, 

Er croesau a rhwystrau bob rby\v; 
Ond ffyddlon tm galon a'ch gilydd 

Y byddoch chwi beunydd yn byw: 
Mewn hedd ac anrhydedd y rhodioch, 

A bydded lor arnoch yn ben, 
Ac yna cewch gyraedd gogoniant 

Y nefoedd a'i mw^niant. — Amen. 



LLINELLAU COFFADWEIAETHOL AM MKS. HUGHES, 

Mam Mr. J. Hughes, Watchmaker, Caernarfon; a Mrs. 

Davies, Catherine Street, Liverpool. 



Mawr golledion teulu Sion 

Am anwylion is y nef, 
Deimlir weithion yn Nghaer Arlon, 

Mae 11 u 'n drymion yn "Mhendref:" 
Meistres Hughes, y fam dirionaf, 

Garedicaf yn ei dydd, 
Aeth o dir y gorthrymderau 

I ororau perffaith rydd. 

mor addfwyn oedd ei hysbryd 

Trwy ei bywyd hyd y bedd, 
Teimlad nefol ac ysbrydol 

Welid ar ei siriol wedd; 
Undeb, cariad, cydweithrediad, 

Lanwai 'i theimlad ar ei thaith ; 
Ni ro'i i absen a chenfigen, 

Chwerw gynhen, le na gwaith. 

Crist a'i waed oedd ei gorfoledd 

A'i thangnefedd yn ei hoes ; 
Tywallt dagrau wnai yn ffrydiau 

Pan wrandawai am ei groes: 
Byw wnai *n swn caniadau 'r nefoedd, 

Didw^'ll oedd yn " Street y Ltyn ; " 
Arni gwelid eglur ddelw 

Yr Oen fu farw ar y bryn. 



BARDDONIAETH. 2J7 

Nid oedd ami frys na thrallod 

Wedi darfod gwaith ei dydd, 
Cafodd amser i adgofio 

A myfyrio am bethau fydd; 
Darfu 'i gwaith a'i holl ofalon, 

Dim i wneyd ond huno 'n awr; 
Ffaricel roes i holl dreialon 

A thrallodion maith y Uawr. 

Daeth i weled ei hamvylion, 

Plant ac wyrion oedd mor gu, 
Yn Llynlleifiad mewn disgwyliad 

Am yr alwad oddi fry ; 
Gwrando'r oedd am s\vn olwynion 

Cerbyd Ion, ei thirion Dad, 
Pan ddaeth, iddo 'r aeth heb ddychryn 

Drwy y glyn i dir ei gwlad. 

Hun a 'i chorff mewn annedd dywell, 

Angau glas ei 'stafell glodd : 
Na alarwn fel heb obaith, 

Mae hi 'n berfFaith wrth ei bddd 
Os o nifer saint y nefoedd 

Cawn yn lluoedd draw i'r lien 
Gyd anneddu 'n ddedwydd deulu, 

Heb wahanu mwy — Amen. 



AXNEKCH CYMDEITHAS Y CHWIORYDD IEUENGC, 
Hydeef 1641. 



Mor hyfryd yw gwel'd yr eglwysydd 

Ar gynydd trwy 'r gwledydd yn glau ; 
Ein ie'ngetid addurnir a chrefydd, 

A'n Jubili sydd yn nesau : 
Caersalem, prif ddinas y nefoedd, 

A welir a'i llysoedd yn lion : 
Mae blodau ein cynulleidfaoedd 

Yn dod yn hnteoedd at hon. 

Er colli hen deulu 'r gweddiau, 
A'u dwyn at ganiadau llu 'r nef , 



23 S BARDDOXIAETH. 

Daw 'r ie'ngctid i lenwi 'r adwyau, 
A cherddod eu Uwybrau 'n eu lie ; 

Yn lie dilyn chwant a drygioni, 
IV boddi 'n oferedd y byd, 

Darllenant am Grist er eu lldni, 
Mewn gweddi cyd unant i gyd. 

Ymdrwsiwch a. gwir ostyngeiddrwydd, 

Dilynwch ein Harglwydd yn hyn; 
Daeth Ef er mwyn atal ei hanwydd 

I'r gwradwydd ar Galfari fryn : 
Mae 'i weled dan hoelion mewn eyni, 

A ohlywed ei gri ar y groes, 
Yn gadarn anogaeth i'n' godi 

Tra 'n heini, a'i ddilyn trwy 'n hoes. 

Holl addurn eich gwaith fo mewn llwyddiant 

Yn dwyn mawr ogoniant i'n Duw; 
Duwiolion mewn sel v dadganant 

Yn felys ei foliant wrth fyw; 
Os einioes a rowch i'w wasanaeth, 

Cewch wledda mewn helaeth fwynhad, 
Oewch nefoedd yn Ian etifeddiaeth, 

A Duw iechydwriaeth yn Dad. 

Cynnyddwcli mewn cariad ae undeb, 

Heb absen — iach wyneb a chefn, 
A chyda chwi Duw tragwyddoldeb 

Fo trafod mewn purdeb eich trefn, 
I ddal hyd y diwedd yn fiyddlon 

A dewrion trwy ddyfroedd neu dan, 
Gan gadw eicli gwisgoedd yn wynion, 

A'ch arfau tryloywon yn Ian. 

Eich galwad fo dwyn beichiau 'ch gilydd, 

Er addurn i grefydd y groes; 
Pob aelod mewn teimlad fo beunydd 

Os un fydd ar lawT dan ryw loes : — 
Ein Iesu fo 'n fiyddlon Deyrnasydd, 

Ac arnoch chwi beunydd yn ben: — 
lor aros yn Nghwrdd y Chwaeriorydd, 

Bho nerth yn eu mynydd — Amen. 



BARDDONIAETH. £U) 

AXNEROH CYMDEITHAS Y CHWIORYDD IEUENGC, 1842. 



l.lawenycha pyrth Merch Sion, 

3Ior hyfrydlon union yw, 
Gweled blodau 'r oes yn casglu, 

Gan ymrestru 'n deulu Duw ; 
G orfoledda 'r hen fani eglwys, 

Yn y Tabernacl draw, 
Gwel'd ei merched yn blodeuo 

Ac yn llwyddo ar bob llaw. 

Mae r hen famau mewn Hawenydd, 

Gwel'd fath gynydd ar y gwaith, 
Ilwythau 'r tadau sy 'n crechwenu 

Er eu tynu 'i ben eu taith ; 
Ohwardd y nef, a chan angylion, — 

Gwarchod Sion yw eu swydd, 
Cynddeirioga 'r diafol yntau, 

Gwel'd ei faglau ? n llai eu Uwydd. 

Crefydd sydd yn addurniadau, 

Aur gadwynau, gemau'r nef, 
Am y gwddf y mae 'n brydferthwch — 

Ar ei hoi codwch lef! 
Gyd ymdrechwch am tlaenori 

'N deilwng mewn gweithredoedd da, 
Os yn llwybrau 'r nef gwnewch rodio, 

Llywydd nef eich llwyddo wna. 

Gwyliwch gulni ac anghariad— . 

Magu 'n wastad deimlad da 
Byddoch oil, gan benderfynu 

Byw i'r hyn a'ch gwir fawrha : 
Dal yn ffyddlon hyd y diwedd, 

A phob rhinwedd yn parhau 
I tlaguro mewn gir fawredd, — 

Dyna 'r hedd wna dwyn yr iau. 

Ceisio o galon les eich gilydd 
Byddoch beunydd yn y byd; 

Caru Duw ac ofni 'i ddigio, 
Hyuy fyddo 'ch gwaith i gyd ; 



220 BAEDDONIAETH. 

Cesglwch flodau 'r gynulleidfa 
Yn un dyrfa at Fab Duw, 

I gael rhad iachad a chymod — 
Marw i bechod a cbael byw. 

Mewn sirioldeb gwnewch ymddangos, 

Nid oes acbos bod yn drist; 
Eto gwylaidd, gostyngedig, 

Tebyg i ddilynwyr Crist; 
Byw i ogoneddu 'r Arglwydd, 

Byw 'n ddi wradwydd ddyddiau 'r oes, 
Byw uwch cyraedd stormydd athrist, 

Byw ar Grist a gwaed y groes. 

Byw yn deilwng o cbwaeriorydd, 

Caru 'ch gilydd fyddo 'cb gwaith ; 
Felly siomir dyfais diafol 

Gwyliwcb bob rhagritbiol graitb. 
Yspryd gras ac yspryd gweddi 

Fyddo i'ch lloni ar y 11a wr; 
Aros byddoch 'cb Cymdeitbasau 

Tan weniadau 'r nefoedd fawr. 

Percbwch eich blaenoriaid befyd, 

Sy 'n rbai diwyd mewn rhoi dysg, 
Maent yn para 'n ffyddlan ryfedd 

Mewn amynedd yn eich mysg: 
Mawr fydd cysur eicb dysgawdwyr, 

Gwel'd eu llafur hwy mewn llwydd ; 
Wrtb eicb gweled yn byw 'n dduwiol 

Byddant siriol yn eu swydd. 

Byw yn nifyr waitb y nefoedd, 

Cael goludoedd nefol wlad, 
Cyd ymborthi ar ddanteitbion 

Mynydd Si'on, rhoddion rhad. 
Bydd adgofio 'r Cymdeitbasau 

Yn nbrigfanau 'r nefoedd wen ; 
Mewn llawn nwyfiant y llu nefawl 

Unant yn y mawl,— Amen. 



BAEDDONIAETH. 221 

ADAGOPJAI) EBENEZER, MAESGLAS, WEDI EI HELAETHU. 



I eglwys Maesglasjbyddo mawrlwydd, 

Llawn gras a sancteiddrwydd trwy 'n tir ; 
Mae 'i gofal am Bab ell ei Harglwydd 

I hon yn enwogrwydd yn wir: 
Nid byw mewn anneddau byrddiedig, 

A gadael yn unig dy Dduw, 
A wna ei haelodau baelfrydig, — 

Mewn llafur arbenig mae 'n byw. 

Blaenoriaid sy 'n ffyddlon ac effro, 

Pob aelod yn gweithio 'n ei gwys, 
Holl fwriad y rhain yw llafurio 

Mewn nerth, gan weddio mor ddwys : 
Hwy wnaent Ebenezer yn ddiau 

Yn addurn gororau 'r Maesglas, 
Yn hwn yr addurnir eneidiau 

Yn fyth gofgolofnau rhad ras. 

Preswylfod i rynius Dduw Jacob, 

A phabell cyfarfod i'w saint, 
Sydd deilwng o'r eglwys a'i hesgob, 

Fel brodyr mawrygant eu braint; 
Efengyl a'i llawn ddarpariadau 

Y"w grym eu boll ddoniau a'u gwres, 
Gan rodio wrth ddwyfol reolau, 

A'u holl gynnulliadau er lies. 

Mae gweled yr eglwys mor enwog 

Yn nerth i weinidog y nef, 
I draethu 'r efengyl ardderchog 

Yn fywiog galonog ei lei : 
Eu cariad a'u llafur di orphwys, 

A'u gofal mor ddwys am df Dduw, 
Sy'n dangos gwir deimlad yr eglwys, 

A chrefydd o bwys i'r rhai byw. 

Er colli hen wylwyr y tyrau, 

Adwyau ni welid yn hir, 
Y meibion sy 'n dod yn lie 'u tadau, 

T'wysogion wnant hwythau 'n ein tir ; 



BARDDONIAETH. 

Hen dadau adawent feib dedwydd, 
Eu bywyd wna grefydd yn ben. 

T6r anwyl, bydd di eu harweinydd, 
A nerth yn eu mynydd. — Amen. 

PENNILLION. 

AE EXODUS III. 2, 3. 
Peth rhyfedd iawn oedd gweled 

Y berth yn llosgi 'n dan ; 
Ac eto heb ei difa, 

Cawn yma destun can : 
Rhyfeddach fyrdd o weithiau 

Oedd gweled natur dyn 
Mewn undeb gyda'r Duwdod 

Yn lianfod Crist ei hun. 
Rhyfeddod gweled yr eglwys 

Dan bwys y dydd a'r gwres, 
A phob peth gan gyd weitbio 

Yn llwyddo er ei lies : 
Ein Duw ni sy 'n dan ysol, 

Mae hyn yn freiniol fraint: 
M^n Angel y Cyfammod 

Breswylfod yn y saint. 
Mae Duw yn Haul a Tbarian, 

I ni cyfrana nerth ; 
Cawn fyw dan nodded dedwydd 

Preswylydd mawr y berth ; 
Er amled yw 'n gelynion, 

Cyraeddwn ben ein taith ; 
Ni ddyru Duw ni 'i fynu, 

Ac ni *n llwyr edy chwaith. 



HIRAETH Y CRISTION AM Y NET 



Byd yn llawn o orthrymderau 
Ydyw 'r byd 'r wyf ynddo 'n awr ; 

Rhyw orthrymder a rhyw ofid 
Sydd i'm cwrddyd ar y llawr; 



BAKDDONIAETH. 2*23 

Oml mi welaf. forau 'n gwawrio 

Caf roi heibio 'r eyfry w haint, 
Caf glodfori, byth heb dewi, 

F* auwyl Iesu y'nglrwmni'r saint. 

Cwmni 'r saint wyf yn ei garu, 

Dyma 'r cwmni goreu 'i gyd, 
Dyma 'r rhai all siriol wenu 

Pan fydd Iesu 'n barnu r byd ; 
Dyma 'r rhai gant fod yn ddedwydd 

Gyda 'u Harglwydd yn y nef, 
Mown eaniadau, doniau dinam, 

'N seinio'r anthem " Iddo Ef." 

Iddo Ef, yr hwn a'n carodd, 

Ac a'n golcbodd yn y gwaed, 
Ac a'n dyg i fynydd Si'on, 

A'n gelynion tan ein traed: 
Bydd cj'mdeithas felys yno, 

Wrth adgofio taith y byd; 
Byw yn mbresenoldeb Iesu, 

A'i foliannu byth ynghyd. 



AR DDIWEDD CYFARFOD. 



Newyddion da sy 'n cael eu dwyn, 
]\Tae cyfoeth yr efengyl fwyn, 

A'i llawnder fel y Hi' : 
Ond er mor hyfryd cwrdd yn awr 
A brodyr anwyl ar y llawr, 

Ymadael raid i ni. 

Ond er gwahanu yn awr am dro, 
Mae'n felys iawn cael dwyn i go' 

Gyfarfod pur y nef; 
Lie cawn gyd wledda 'n ddiwahan, 
Ynghwmni 'r Oen a'r engyl glan : 

A chanu "Iddo Ef." 

Mae yno bawb ar newydd wedd, 
Yn Hon o hyd a llawn o hedd, 
A'u can am farwol glwy : 



22 % BARDDONIAETH. 

Yn dorf ddirif a'u llestri 'n llawn 

bur ddedwyddwch anwyl iawn, 
" Heb raid ymadael mwy." 

Cymwysa ninau, Arglwydd mawr, 

1 uno a'r dyrfa uwch y llawr, 
Heb ofid poen na gwae; 

A threulio ein tragwyddol oes 
Y'nghwmni 'r Gwr fu ar y groes, 
A'i weled fel y mae. 



ARALLEIRIAD O'R GANFED PSALM. 



Holl deulu 'r ddaear, ar lafar lef 
Cyd unwn 'nawr a theulu 'r nef; 
I wasanaethu 'r Arglwydd glan 
Dewch mewn Uawenydd ac mewn can. 

Gwybyddwck mai'r Ai'glwydd sydd Dduw; 
Efe a'n gwnaeth, ry "m ynddo 'n byw : 
"R 'ym oil yn eiddo Brenin nef, 
Ein cynal wneir a'i roddion ef. 

fewn ei byrth mewn llawen floedd 
Bhown ddiolcli gwiw, a mawl ar g'oedd ; 
Ac ynghynteddau 'i ras yn awr 
Bendithiwn enw 'n Harglwydd mawr. 

Can's da yw Duw, ein cad am lor, 
A'i ras sydd annberfynol for : 
Mae ei wirionedd pur dilyth 
Heb waelod, glan, na tberfyn bytli. 

Am hyny tra parhao'n taith 
Ei ogoneddu fyddo 'n gwaith, 
Gan ymgysegru ddyddiau'n hoes. 

1 fyw ar Grist a gwaed y groes. 

Ac wedi gorphen ar y llawr 
Cawn uno gyda'r dyrfa fawr, 
fewn trigfanau'r nefoedd wen, 
A seinio mwy Hosanna. — Amen. 



BARDDONIAETH. 2*25 

IOAN XV. 4, 



Yn y winwydden hon mae nodd — 
Diolch am fodd i faddau ; 

Ttboswn yn y winwydden hon, 
Felly ffrwytblonwn ninnau. 

(>EAS CYN YMBORTHL 



Derbyn byddom o'th law, Arglwydd, 
Ddoniau rhad yn dy foddlonrwydd, 

A rbo dy fendith wir, 
I'n dwyn i dir sancteiddrwydd: 
Iacbawdwriaeth a'i rhad ddoniau 
Fyddo 'n gwledda 'n llesg eneidiau, 

Ac Ysbryd Crist fo mwy 
I'n barwain trwy y tonau. 

A E A L L . 

Dy wenau 'n dirion dod, 

Dduw, trwy 'n dyrus daith 

A dysg ni rodio er dy glod, 
A'n hvsbrvd yn dy waitb. 



DIOLCH WEDI YMBOBTHI. 

I Dad ein trugareddau 
Dyrcbafwn ein caniadau, 
Am ei luosog ddoniau 

Dadseiniwn glod; 
Ein llwytbo mae ef beunydd 
A lluniaetb a llawenydd, — 
Ei foliant ef ni dderfydd 

Tra nef yn bod. 

AK ALL. 

Dyrcbafwn glod am ddoniau rbad 
I Dad ein trugareddau ; 

Am garedignvydd a nawdd Ner 
Adseiniwn ber ganiadau. 



226 BARDDONTAETH. 

LLEF Y CAETHION. 



At Brydain deg yr ydym oil yn edrych; 

Bhyddid yw coron ei thrigolion hi, 
Hi 'n gwel yn gaethion tan ein fllengyll mynyeh, 

Teimla mewn llafur am ein rhyddid ni, 
Ti Brydain, sydd yn Avawr ein dydd, 
gwel ni yn ein gwaed, a rayn ein traed yn rhydd. 



GYEFA'E SAINT. 



Mae pechod cas a Satan am ein rhwydo, 

Gwyliwn ei faglau a'i hoenynau ef; 
Ond ar ein hymdaith, Ceidwad sydd i'n gwylio, 

Cariad a nertha dlawd bererin nef; 
Trwy Dduw a'i ddawn rhyddhad a gawn, 
A'n can ar ben ein taith fvdd gras a jnverth yr lawn. 



PEOFIAD Y CRISTION YN EI OYSTUDD. 



Nid wyf yn haeddu bedd, 
Ond bod yn is na ? r bedd, 

Gwirionedd yw. 
Ar dir maddeuant rhad 
Disgwyliaf wenau 'm Tad. 
I'm harwain tua 'r wlad 

Caf fytbol fyw. 

Trwy ffydd yn Aberth Crist 
Fe godir f'enaid trist 

Uwch ofn a chur: 
Af trwy 'r anialwcb maitb, 
Cyraeddaf ben y daitb 
A cbanu fydd ij ngwaitb 

Yn Salem bur. 



BARDDONIAETH. 



ANTHEMAU. 



AR MIC AH IT. 1, 2. 

Yn niwedd y dyddiau y bydd 

At ferch Sion ddedwydd ddydd; 

Bydd mawr ei moliant, 

A'i gogoniant, 

Ai llwyddiant ar y 11a wr ; 

Ei Brenin a'i lywodraeth 

Uwcb pob breniniaetb 'nawr, 
Mewn sicrwydd a dyrchafiad ma.vr 

Bydd mynydd ty~ yr Arglwydd lor 
Yn amlwg iawn o for i for ; 
Cyduna boll genedloedd byd 
I esgyn iddo o tin fryd, 

Dysgant yno p'odd i rodio 
Llwybrau bedd o byd. 

Henffycb bafaidd ddyddiau! 
Doed y boreu i ben, 
Y bydd trigolion llawr, 
I gyd yn gweled gwawr, 
Efengyl Iesu mawr, Amen. 



I'R WELSH CHORAL SOCIETY 



Mae Si'on fel Banerawg In, 
Gelynion fyrdd o'i blaen a fly ; 
Duw yw ei Noddfa ar y llawr, 
Yniddiried mae 'n ei allu mawr ; 
Bho dy arweiniad, lor, a'tb wedd,— 
Ein boll ddedwyddwcb yw dy bedd, 
Clyw ni, Dduw, a'th gyniortb dod : 
Trwy byn gorcbfygwc, a ebawn ganu cW 
Caniadau'r saint yn fawl diderfyn fydd, 
A'u boll ogoniant mewn tragwyddol ddydd. 



228 BARDDONIAETH. 

IOR BLAID EI SAINT. 



Duwiolfrydedd, calon bur, 
A'n gwna'n dawel er pob cur; 
Ar hon yr Arglwydd edrych wna 
Mewn cariad ac ewyllys da. 

Buddugoliaeth eglwys Dduw 

Ar elynion o bob rbyw, 

Syndod — I'r Ian daw 'n fawr ei bri, 

Dan ganu Anthem Calfari. 



ENGLYNION AMBYWIAETHOL 



ENGLYN I'R LLWYNOG, TESTUN EISTEDDFOD 

Aberffkaw, 1849. 



Myn borthiant mewn buarthau, — yn y nos, 
Yn wyn, ieir, a gwyddau ; 
Rhed a phob lladrad i'w ffau — 
Llwynog cestawg, Uawn castiau.* 

Aeall. 

Lie daw'r wyn, eu lleidyr yw, — fileingas 
Felyngi Uawn ystryw; 
Llawn o far, cynllwyna'i fyw, 
Llawn geudeb — Llwynog ydyw. 



TEA PARTY AT GAEL ORGAN I'R WELSH CHORAL 
SOCIETY. 



Pa ryw air yw Peroriaeth— a'i ystyr? 
I'm clustiau mae 'n odiaeth ; 
Mae 'r un natur bur heb aeth, 
Wir ddeunydd a Barddoniaeth. 



Hwn fu 'n fuddugol. 



BABDDONIAETH. '229 

Peroriaeth mewn pur eiriau — a 'nilaen 
Y'mhlith em gwyddiannau ; 
Mae 'n ei swynion, mwyii seiniau, 
Allu o liyd i 'rnwellau. 

Os gyr y " Gynideithas Gorawl — Gymreig " 
Ei mawr aidd tra swynawl; 
Hon a ermyn yn unawl, 
Ugeiniau mwy 1 ganu mawl. 

Ehown ninau ar un enyd — fwyn hygar 
Gefnogiad i'w hysbryd ; 
Casglwn, yragodwn i gyd, 
Ehown Organ ar un ergyd. 



Y GWLAW. 



Esgyn o'r mor yn rhagorol, — ebrwydd, 
I'r wybren ddwfr llesol ; 
Gwlawia'n fan, anian unol, 
A'r un Avedd i'r mor yn 61. 

Weth tveled caavod gymysg 
o wlaw ac eiea a chenllysg. 

Gwlaw, eira cenllysg livr avian, — gadfawr, 
A gyd fwriant weithian, 
A'u twrw mawr, mae y tri man 
Eonynau o*r un anian. 

Holl donnau anian felldenawl, — bydoedd, 
A bodau Arybrenawl, 
Y'nt oil i gyd — tywyll gwawl, 
Y"n llaw Naf eu Llyw nefawl. 

I'E HAUL. 



Wyt, haul mawr ei faintioli, — yn enwoj 
Efynonell goleuni ; 
Holl anian gaiff ei lloni, 
Eirias dan. gan dy wres di. 

Q " 



230 BARDDONIAETB. 

Eardd gerbyd tanllyd wyt ti 5 — huan cain 
Ac enaid goleuni; 
Ar hyd anian rhad weini 
Bywyd y nef a'n byd ni. 



ANNEECH EMMA, BABAN MR. a MRS. JONES, 
Bee, Abergele. 



Hon i'w thud fo 'n eneth dda, — a r i nodwedd 
Dan aden Jebofah ; 
Holl fenditbion trefn Ion a 
Fo J r ammod fawr i Emma. 

Arael wedd, gwnaed bir lwyddo — yn y byd, 
Mewn llawn barcb. y byddo; 
A mwy fyth i Emma Po, 
lwydd inewn nefol eiddo. 



CYNGOE I FEECH IEUANGC I OCHEL GAU GAEIAP. 

Am arian mae e'n \morol, — ganoedd, 
Nid geneth rinweddol; 
Gwylia lais dyfais diafol, 
Try allan yn ffwdan flEbl. 



CYNGOE I LODES FOEWYN. 



Ehyw gyngor bach, rhag angen, — er addysg 
A roddaf i Elen :— 
Annoeth yw i enetb wen 
Chware, na bod yn chwerwen. 

Bydd ffyddlon, dirion o doriad,— gweddaidd 
Ac addas dy rodiad; 
A bydd byfwyn forwyn fad, 
Da Elen, yn dy alwad. 

At Iesu boed tywysiad — dy enaid, 
anian a tbeimlad ; 

Ef yw'r Gwr a'i fawr gariad, — o'i ddilyn, 
Sy 'i deg ennyn llais dy gariad. 



BARDDONIAETH. 23l 

I'R DARAN. 



Elfenawl grochlef anian, — yn rhwygo 
Drwy'r eigion, yw'r Daran; 
Ei fawredd o'r Nef eirian 
Draetha lor mewn dwr a than. 

Arall. 

Elfenau hydrlef Anian, — yn llais lor, 
Eu Llyw, sy 'n croch hoian ; 
A gair Duw yn gyru 'i dan 
Drwy y dwr ydy w 'r Daran. 



I KOI YN NECHEEU LLYFR HYMNAU. 



Hwyluswcli gan berleisiawl — o lionof, 
A hyny 'n feunyddiawl ; 
I Naf, eich Llywydd nefawl, 
Ynof fi cewch gan o fawl. 

Per adlais i'r pur odlau— haeddianol 
Sydd ynof— rhowch chwithau ; 
Na rowch don o galon gau 
Yn y mwynion emynau. 

Eich cywir sain, uwch caer y ser,— i Dduw 
Yn ddoeth a ddyrchafer; 
Mewn caniadau, pynciau per, 
Rhowch haeldaith i'r uchelder. 



EEAILI. 

€yd unwch, lleisiwch yn llu, — yn nifyr 
Waith nefol Ian deulu ; 
Rhoddwch allan ar gan gu 
Felysion o fawl Iesu. 

Eres glod yr Iesu glan, — a'i foliant 
Yn felys gwnewch ddatgan ; 
Dilynwch dawel anian, 
A byw i'r Gwr biau 'r gan. 

2Q 



232 BAEDDONIAETH. 

YE ENLLIBIWB. 



Enllibiwr yw'r g$r a gara — i'm henw 
Gael myned yn sathrfa; 
Ehith o wr a ferthyra 
Enaid dyn yn ei enw da. 

I DDIOLCH AM FFON GOLLEN I E. DAVIES, 

Fkon, Llanbeynmaie. 

Am fy ffon o'r Fron wir freiniol — dylwn 
Dalu diolch siriol; 
Af yn awr, a dof yn 61, 
Gan deithio 'n fachgen dethol. 

Bellacli fy ffon fach a fydd — yn gymorth 
I gamu tros ffosydd; 
Hen gloddiau o gangau 'r gwydd, 
Neu anhygyrch fawnogydd. 

Swnia rhai am Las Onen, — ac eraill 
A garant y Ddraenen, 
Hon a llai pris sy 'n well pren, 
A phen gwell i'ia ffon Gollen. 



WEDL CAEL ANWYD TEWM, A'E DDANNODD YN DOST. 



Anwyd a'm clodd, nid yw 'm clwyf — yn hollol 
Wella er a wnelwyf; 
Ond sal anwadal ydwyf, 
Sal o hyd ac isel wyf. 

Gweithio mae trwy bob gwythen — ei adwytli, 
Aredig fy nbalcen, 
A churo mae ochrau 'mhen, 
Y gwan olwg a'n niwlen. 

Un olwg tynu 'r wialen — nid oes cliwaith, 
Is a bron obaith, — 'rwy'n bur annyben. 



LIST OF SUBSCKIBEES. 



Sir Watkin Williams Wynn, Bart., M.P. 

H. K. Hughes, Esq., Kinmel Park, St. George. — 2 copies. 

llev. T. Nicholas, M.A., Ph.D., University for Wales Office, London. 

„ K. Lewis, Upper Norwood, London. — 3 copies. 

„ T. Jones, Bedford New Town, London. 

„ J. R. Kilsby Jones, L >ndon. 

„ W. Lloyd, Aldersgate Street Chapel, London. 

„ T. Koberts, Purbrook, Portsmouth. 

j, J. G. Koberts, Howden, Yorkshire. — 4 copies. 

., R. E. Williams, Birmingham. 

„ T. Griffiths, Wigan. 

„ D. A. Owens, Bolfe Cottage, Smethwick. 
Mr. R. J. Aubrey, Chemist and Druggist, 271, High Street, Poplar. 

„ Samuel Lewis, Thame, Oxon. 

Liyeepool. 

Professor Thomas, (Josephus Eryri,) Clarence Street. 

John Jones, Esq., Castle Street. 

Daniel P. Davies, Esq. 

Jabez Jones, Esq., Lead Works, Springfield. 

Mr. John Evans, (loan Lleifiad,) 30, Eormby Street. — 2 copies. 

Rev. J. Williams, Baptist Minister, Athol Street. 

Mr. John Pugh, 80, Tithebarn Street. 

„ W. Jones, Bright Street. — 3 copies. 

„ Thomas Jones, Printer, 7, Moon Street. 

Bethel Chapel. 

Rev. N. Stephens, 123, Eagle Terrace. 
Mr. George Owens, Water Office. — 2 copies. 

„ B. J. Owens, Carter Street. 

„ Robert Price, Gas Works. 

„ G. W. Price, ditto. 

„ John Price, Wellington Road. 

„ William Williams, Vere Street. 

„ Hugh Williams, Back Chester Street. 

„ Samuel Williams, Park Street. 

„ William Roberts, Vere Street. 

, William T. Williams, Hampton Street. 

,', Richard Williams, Church Street. 

„ William Jones, Essex Street. 

,, John Jones, Longville Street. 

„ Thomas Tatum, Mornington Street. 

„ John Roberts, Essex Street. 



'234 SUBSCRIBERS. 

Mr. David Evans, Bedford Street. 

,, Robert Edwards, Napier Street. 

„ Ambrose Hughes, Mornington Street. 

„ John Williams, Exeter Street, 

„ John J. Price, 305, Bedford Street. 
Mrs. David Hughes, Park Street. 
Mrs. William Hughes, Longville Street. 
Miss Mary Jones, Great George Street. 
Mr. John Jones, 1, Edmund Street. 

„ J. Evans, ditto 

„ J. Evans, Egerton Street. 

„ J. Roberts, Sand Street. 

„ R. Hughes, Chester Street. 

„ J. Hughes, South Chester Street. 

„ T\ Wynne, Stanhope Street. 

„ E. Williams, ditto 

,, E. Owens, ditto 

„ John Pugh, Great Crosshall Street — 2 copies. 

„ Rees Rees, Egerton Street. 

„ David Rees. 

„ David Jones, Queen's Pier Head — 2 copies. 

„ William Hughes. 

„ William Williams. 

„ Edward Roberts. 

„ Thomas Roberts. 

„ John Roberts. 

„ William Parry. 

„ John Jones. 

,, David Wynne. 

„ Shem Owens. 

„ E. S. Jones. 

„ Miss Ann Roberts. 

Tabeenacle CHAPEL. 

Rev. J. Thomas, Everton Crescent. 
Mr. John Evans, Erskine Street. 

„ E. Owens, Canterbury Street. 

„ R. Jones, ditto 

„ R. Williams, Watmouth Street. 

„ Joseph Thomas, Chapel Place. 

„ William Jones, Page Street. 

„ R. Davies, Rokeby Street. 

„ Thomas Williams, Ormond Street. 

„ W. Prichard, Redcross Street. 
Miss Sarah Bebb, Great Crosshall Street. 

„ Catherine Jones, Byrom Street. 

„ Jane Williams, Edge Lane. 

„ Hannah Jones, Oldhall Street. 
Mrs. Elizabeth Howell, Birchfield Street. 

„ Margaret Garside, Rokeby Street. 



SUBSCRIBERS. $3n 



Salem Chapel. 



Mr. D. Davies, Catherine Street — 2 copies. 

„ AV. Lloyd, Royal Hotel. 

„ J. Rowlands, Myrtle Street — 4 copies. 

,, J. Jones, 32, Egerton Street. 

„ Jacob Rees, Compositor, 113, Duke Street, Everton — 2 copies. 
Mrs. Thomas, Great Crosshall Street. 
Mr. Robert Davies, Grocer, Prescot Street. 

„ J. Edwards, Builder, 282, Upper Parliament Street. 

„ Ebenezer Rees, 80, Elizabeth Street — 2 copies. 

„ H. Roberts, South Street. 

,, R. Roberts, Reservoir Street. 

„ Andrew Jones, 76, Field Street. 

„ Thomas Roberts, Chapel House. 

,, Hugh Jones, Westbourne Street. 

,, Joseph Davies, Kensington. 

„ Elias Edwards. 

., John Wynne, Great George Street. 

„ John Williams, West Street. 
Miss Jane Williams, St. Chester Street. 
Mr. Thomas Evans (Bardd Aled) — 2 copies. 

„ Edward Lloyd, Draper, Falkner Street. 

„ Moses Evans, Gas Works. 

,, Hugh Evans. 

„ Mark Hughes, Tinman. 

„ H. Hughes (Hugh Gethin). 

„ William Roberts, Paradise Street. 

Great Meesey Steeet Chapel. 

Rev. W. Roberts, 1, Albion Street, Everton. 
Mr. Hugh Lewis, Everton Valley. 

„ 0. Lewis Athol Street. 

,, John Roberts, Canada Dock. 

„ Robert Jones, Gore Street. 

„ J. Hughes, Albion Street. 

., J. Jones, Lancaster Street. 

,, H. Parry, Builder, Bootle. 

,, William Davies, 7, Windermere Terrace. 
Mrs. Jones, William Moult Street. 

BlEKENHEAD. 

Mr. Matthew Jones, Tailor & Draper, 20, Price Street — 2 copies. 

„ Peter Lloyd, Grocer, Market Street. 

„ E. Roberts, 11, Hope Street. 

„ W. Samuel, 4, Brook Sireet. 

„ Henry Davies, 14, Brook Street. 
Rev. Isaac Thomas, Baptist Minister, Lord Street. 



236 SUBSCRIBERS. 

Miss Arm Williams, Kennyon Terrace. 

„ Mary Davies, Wood Church Road. 
Mrs. Hughes, Seacombe. 
Mr. Wright. 

Miss Jones, New Brighton. 
Mr. Davies, Seacombe. 
Miss Thomas, Euston Grove. 
Mrs. Patrick, Chapel Place. 
Mr. William Williams, Hamilton Square. 

„ William Davies, St. Mary's Gate. 

,, Samuel Jones, Sun Street. 

., Abraham Davies, Chapel Street. 

,, G. Rees, Victoria Street. 

„ E. Roberts, 17, Rose Mount. 
Miss Jane Edwards, Alton Villas, Rose Mount. 

„ Ellen Roberts, Hermitage, Oxton. 
Mr. W. Jones, Henry Street. 

,, D. Roberts, Builder, Tranmere. 

„ D. Williams, 65, Wood Street. 

„ E. Evans (Eta Mon), 35, Somerville Street. 

,, Rees Meredith, 21, Crown Street. 

,, D. Jones (Asaph), do. 

„ Richard Jones, 20, Price Street. 

„ John Jones, do. 

„ John Ogden, 5, Napier Street. 

„ Hugh Jones, do. 

„ Thomas Lloyd, 79, Old Bidston Road. 

„ John Morris, Sussex Street. 

„ Evan Jones, 19, Parkfield. 

„ David Meredith, do. 

„ Edward Price, 30, Oliver Street. 

„ John Davies, do. 

„ Joshua Edwards, do. 

„ Edward Morgans, do. 

„ John Jones, 19, Cleveland Street. 

„ Richard Jones, 6, Chapel Street. 

„ Robert Roberts, 268, Conway Street. 

„ John Williams, 17, Parkfield. 

„ William Hughes, 273, Brook Street. 

„ Michael Jones, 61, Abbey Street. 
Miss Winifred Lloyd, Brierdale, Park Road, Side. 

„ Elizabeth Hughes, 7, Kennyon Terrace. 
Mrs. Mary Lee, Columbia Road. 

„ Catherine Samuel, Bridge Street. 
Mr. John Jones, 122, Oliver Street. 

„ Joseph Davies, Tranmere. 

„ Griffith Jones, Builder, Tranmere. 
Rev. Edwin Evans, Sun Street. 
Miss Mary Jones, Oxton. 

„ Eleanor Harries, German Terrace. 
,, Mary Erasmus. 



SUBSCRIBERS. 23' 

Shrewsbury. 

Bev. J. Jones, Smethcotte. 

Mr. T. Williams, Mardol — 14 copies. 

Chester. 

John Ambrose Lloyd, Esq. 

Mr. Morris Davies, 26, Canal Side, Boughton— copies. 

Manchester— Gartside Street Chapel. 

Bev. B. Jones, Great Jackson Street. 
Mr. John Roberts, Hatter. 

„ Ellis Push, 14, Sydney Street, 

„ John "Williams, Park Street. 

., Owen Edwards, Pendleton. 

„ Peter Griffiths, 7, Tipping Street, Ardwick. 
Miss Frances Meredith, do. 

Booth Street Chapel. 

Bev. T. E. Evans. 

Mr. Thomas Gittins, 15, Seymour Street, Hulme. 

,, A. Williams (Abram Mostyn), 17, Cross Lane, Salford. 
Mr. Edward Lloyd, Portland Street, 

„ William Roberts, Booth Street. 

„ Bobert Davies, Parker Street. 

„ J, Oliver Evans, Maskell Street. 

„ H. Howell, Clyde Street. 

„ B. P. Jones, Pigot Street. 

„ John Jones, Wesley Street. 

„ W. H. Evans, Higher Cambridge Street, 

Crewe. 
Mr. Robert Cunnah, Proctors' Buildings, John Street— 7 copies. 
Angle se ay. 

Rev. William Thomas, Beaumaris. 

„ William Williams, ditto 

Mr. W. Owen, Commercial Traveller, ditto 

,, E. Thomas, Joiner, ditto 

„ John Williams, Painter, ditto 

., Zechariah Matthers, ditto 

,, John Hughes, Bating Row, ditto 

„ Richard Ellis, Tailor, ditto 

„ Bobert LI. Owen, London House, ditto 

„ William Hughes, ditto ditto 



en'rallt, 


ditto 


ditto 


ditto 


ditto 


ditto 




ditto 




ditto 



238 SUBSCRIBERS. 

Mr. Grffith Jones, Smith, Beaumaris. 

Miss M. Roberts, Wrexham Street, ditto 

Mr. R. Thomas, Draper, London House, Menai Bridge— 6 copies 

Rev. W. Jones, Amlwch Port — 6 copies. 

Rev. William Grffith, Holyhead. 

CaENAPwVONSHIRE. 

Rev. D. Roberts, (Dewi Ogwen,) Carnarvon. 

Mr. R. Parry, Moriah Suare, ditto 

„ Hugh Jones, Joiner, Glanymor, ditto 

,, John Gwyndaf Jones, ditto 

„ Thomas Williams, Northgate Street, ditto 

„ Hugh Hughes, ~ 

„ Peter Angel, 

,, John Williams, 

„ Deiniol Wyn, 
Miss Mary Rowlands, 
Rev. E. Edmunds, Dwygyfylchi. 

Mr. Robert Williams, Tanygraig. 

,, John Jones, Graiglwyd. 

,, Thomas Edwards, Penycoed. 

„ James M'Clement, New York. 

., Elias Jones, Tynewydd. 

,, Robert Jones, ditto. 

„ Sampson Brookes, Penmaenmawr. 
Rev. William Ambrose, Portmadoc. 

„ Rev. R, Williams, (Hwfa Mon, Bethesda. 

„ E. Lloyd, Hebron. 
Mr. Evan Jones, Drwsdeugoed, Chwilog. 

„ John Griffiths, Plastirion, Llanberis. 
Rev. R. Ellis, (Cynddelw,) Carnarvon. 

Denbighshire. 

Rev. B. Williams, Denbigh. 

Mr. Arthur Rowlands, ditto 

„ Edward Rowlands Brookhouse, ditto 

,', Abel Roberts, ditto ditto 

William Jones, ditto ditto 

„ N. Roberts, Rosa, ditto 

„ J, Walters, ditto 

„ W. Roberts, Printer, ditto 

" t Jarrett Jones, Engineer, ditto 

', John Jones, Pontufudd Farm, ditto 
W. Roberts, Tailor, Post Office Place, ditto 

Miss Jane Williams, ditto 

Rev. J. Davies, Ruthin. 

Mr. Edward Jones Post Office, ditto 



SUBSCRIBERS. 239 

Mr. Edward Roberts, Tailor & Draper, Ruthin. 

„ D. E. Davies, Flour Merchant, ditto 

„ John Roberts, Ostler, ditto 

,, John Hughes, Ironmonger, ditto 

,, R. Cadwaladr, Esq., Broughton Hall, Bryrnbo— 2 copies. 
Rev. O. Evans, Greenfield Terrace, "Wrexham — 6 copies. 
Mr. Robert Jones, Bodoryn, St. Asaph — ?, copies. 
Rev. John "Williams, ditto. 

Flintshire. 

Rev. J. Jenkins, Holywell. 

Mr. John Hughes, ditto 

„ P. Hughes, Penypyllau, ditto 

„ J. Davies, Glazier, ditto 

Thomas Humphreys, Esq., Lily House, Holywell. 
Rev. H. Rees, Penuel. 

Mrs. Taylor, Frimley Hall, ditto 
Mr. Robert George, ditto 

„ Edward Williams, ditto 

„ Isaac Ellis, Penrhiw, ditto 

„ John George, ditto. 

,, John Goodman, Rhesycae — 6 copies. 

„ W. T. Thomas, (GwemTrwd.) Mold. 

„ E. Jones. Cross, ditto. 

Rev. W. Evans, Bagillt. 

Merionethshire . 

Rev. M. D. Jones, Principal of the Independent College, Bala. 

„ J. Peters (loan Pedr), Classical Tutor, do. 

Mr. R. Foulkes Edwards (Risiart Ddu), Student, Bala — 2 copies. 

„ Lewis Jones, Bala. 

„ Owen Jones, do. 

., J. C. Williams (Cambro Tudwalis), Bala. 

„ T. C. Davies, Bala. 

„ J. Price, do. 

„ David Lewis, do. 

„ Evan Jones, Painter, Bala. 

,, Simon Jones, Draper, do. 
Rev. J. Jones, Maentwrog. 
Mr. E. Thomas, Bootmaker, Maentwrog. 

,, Robert Edmunds, do. 

,, Morris Roberts, Glangors, do. 
Rev. E. Davies. Trawsfynydd. 

; , W. M. Williams, do. 

„ D. Lloyd Jones, Bethania. 

„ J. T. Lewis. Penrhyn. 
Mr. "William Tudur, Tanygrisiau. 

„ W. C. Williams, Beudy maivr. 



240 SUBSCEIBEES. 

Mr. B. C. Eoberts, Buarthmelyn. 

„ Cadwalader Eoberts, do. 

„ "William Williams, Penrhyn. 
Eev. H. Ellis, Corwen. 

„ E. Ellis, Brithdir. 
Mr. D. Jones, Chemist, Barmouth — 2 copies. 

Montgomeryshire. 

Eev. D. Bowlands, B.A., Llanbrynmair. 

Mr. E. Davies, Independent Preacher, Llansilin. 

,, Edward Jones, do. 

Miss Mary Davies, do. 

Mr. J. H. Jones, Flannel Merchant, Newtown— 2 copies. 
C. E. Jones, Esq., Llanfyllin— 2 copies. 

South Wales. 

Eev. W. Griffiths, Llanharan— 6 copies, 

„ J. Davies, Cardiff. 

,, W. Caledfryn Williams, Groeswen — 3 copies. 
Mr. W. Prothero, do. 

„ D. Morgan (Dewi Glan Conwy), do. 

„ W. Smith. Cwrtycelyn. 

„ Thomas Thomas. Ty'nywern — 2 copies. 

„ Phillip Davies (Casnodyn ab Seisyllt), Ehiw Sir David, Penmain, 
— 6 copies. 

„ Lewis Williams, Independent College, Brecon. 

„ W. J. Morris, do. 

„ David J. Eowlands, do. 

„ W. P. Williams, do. 

,, J. N. Eichards, do. 

„ D. M. Davies, do. 

„ W. Davies, do. 

Eev. T. E. James (T. ab Ieuan), Baptist Minister, Glyn, Neath. 
D. Seys Lewis, Esq., Victoria Iron Works. 
Mr. Owen Jones, Ynysmeudy Pottery, near Swansea. 

„ J. W. Eoberts, Grocer, Dunraven Place, Bridgend. 

„ Henry Evans (Tobit), Nantyglo Shop. 
Thomas Williams, Esq., Penydaren House, Merthyr. 
Eev. W. Jones, Glynarthen, Cardiganshire. 

„ J. Eees, Cwmaman, Aberdare. 

„ W. Edwards, x\berdare. 
Mr. T. P. Evans (Mabon), Ystradmynach, Caerphilly, Cardiff. 



D.S.— Derbyniwyd amrai enwau yn rhy ddiweddar i fod yn y rhcstr. 



T. LLOYD, ARGRAFFYDD, TITHEBARN STREET, LIYERrOOI. 



Deacidifted using the Bookkeeper process. 
Neutralizing agent: Magnesium Oxide 
Treatment Date: April 2006 

PreservafionTechnologies 

A WORLD LEADER IN PAPER PRESERVATION 
1 1 1 Thomson Park Drive 
Cranberry Township, PA 16066 
(724)779-2111 ' 



